Η παρακμή της Δύσης δεν σώζεται

Τουλάχιστον απ’ τα μέσα της δεκαετίας του 1970, Δυτική Ευρώπη, Βόρεια Αμερική και Ιαπωνία, το πάλαι ποτέ πανίσχυρο οικονομικό και γεωπολιτικό τρίγωνο του Ψυχρού Πολέμου που, καταχρηστικά, αναφέρεται ως «Δύση», είναι σε σταθερή τροχιά παρακμής. Η Δύση, μετά το τέλος των «οικονομικών θαυμάτων», αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα ανάπτυξης, πλαισιωμένο από περιοδικές χρηματιστηριακές κρίσεις, με αποκορύφωμα την κρίση του 2007-10 και την κρίση της ευρωζώνης. Η περίοδος της πανδημίας ενέτεινε αυτό το αναπτυξιακό πρόβλημα, υπονομεύοντας ακόμα περισσότερο την ευημερία των λαών. Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο είναι αντιαναπτυξιακό, αλλά ταυτόχρονα επιταχύνει τον πλουτισμό μιας μικρής χρηματιστηριακής κάστας. Τον Απρίλιο του 2021 το περιοδικό Forbes αποκάλυψε ότι το 2020 ο συλλογικός πλούτος της χρηματιστηριακής ολιγαρχίας είχε αυξηθεί κατά 60%, δηλαδή από 8 τρισ. σε 13,1 τρισ. δολάρια. Οι ταξικές ανισότητες στη Δύση έχουν φτάσει σε ανήκουστα μεγέθη.

Τα αντίθετα συμβαίνουν στην Κίνα και στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Η Κίνα, απ’ τη δεκαετία του 1980 μέχρι σήμερα, καταγράφει υψηλά και σταθερά ποσοστά ανάπτυξης, τα οποία συνοδεύονται από αύξουσα κοινωνική πρόνοια και μισθολογικές απολαβές. Η ένταξη της Κίνας στην παγκόσμια καπιταλιστική αγορά την ωφέλησε περισσότερο από τη Δύση. Η οικονομική ανάπτυξη στη χώρα απ’ το 1990 μέχρι σήμερα έβγαλε απ’ τη φτώχεια πάνω από 700 εκατ. ανθρώπους. Η Κίνα έχει σήμερα μια μεσαία τάξη μεγαλύτερη απ’ όλο τον πληθυσμό των ΗΠΑ. Αλλά εκεί όπου η οικονομία και η πολιτική αποτελεσματικότητα των κινεζικών θεσμών έδειξαν την ανωτερότητά τους έναντι της Δύσης ήταν στο ζήτημα της αντιμετώπισης της πανδημίας.

Το ΑΕΠ της Κίνας τον Δεκέμβριο του 2020 ήταν στο 6,5%, ενώ αυτά της ΕΕ και των ΗΠΑ είχαν συρρικνωθεί κατά 7,2% και 3,4% αντίστοιχα – της Ιταλίας μόνο είχε συρρικνωθεί κατά 9%. Η Κίνα παρουσίασε άνοδο στις εξαγωγές κατά 18% και στις βιομηχανικές εξαγωγές κατά 7,1%. Σημειώνω ότι οι μεγαλύτερες εξαγωγικές και παγκοσμιοποιημένες εταιρείες της Κίνας, καθώς και οι τράπεζες, είναι ελεγχόμενες από το κράτος. Το 2019, οι 128 από τις 190 χώρες στον κόσμο εμπορεύονταν περισσότερο με την Κίνα παρά με τις ΗΠΑ. Χωρίς την κινεζική οικονομική ανάπτυξη ενώ ακόμα μαινόταν η πανδημία, το παγκόσμιο ΑΕΠ το 2020 θα είχε συρρικνωθεί κατά 5,7%. Είναι η Κίνα κι όχι το αποτυχημένο πρόγραμμα της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης που συμβάλλει στη μείωση της φτώχειας παγκόσμια. Γι’ αυτό και η χώρα μαζί με τη Ρωσία – για λόγους που αφορούν περισσότερο τη δυνατότητα προβολής ισχύος και ελέγχου πηγών ενέργειας απ’ τις οποίες εξαρτάται η Δύση – έχουν αναγορευτεί ως οι κύριες «απειλές» του παρακμάζοντος δυτικού συστήματος εξουσίας. Τι κάνει η Δύση προκειμένου ν’ αντιστρέψει την ιστορική παρακμή της;

Προκειμένου να διασώσει το αντιαναπτυξιακό της μοντέλο, το οποίο λειτουργεί ευνοϊκά μόνο για τον εμπλουτισμό μιας μικρής κάστας, η Δύση «μοιράζει λεφτά». Μερικά τα ρίχνει «απ’ το ελικόπτερο» με τη μορφή δωρεάς, ενώ άλλα διανέμονται με τη μορφή χρέους. Για παράδειγμα, από τα 750 δισ. ευρώ του ευρωπαϊκού προγράμματος, 310 δισ. «ρίχνονται με ελικόπτερο» και τα υπόλοιπα προστίθενται στο χρέος κάθε χώρας – μέλους. Ωστόσο, ολόκληρο το ποσό είναι διαχειριζόμενο μέσω του ορντοφιλελεύθερου προγράμματος των Ευρωπαϊκών Εξαμήνων, το οποίο σημαίνει ότι αυτό που αναλογεί σε κάθε κράτος – μέλος θα επιστραφεί αν δεν χρησιμοποιηθεί για σκοπούς που προωθούν την απελευθέρωση των μηχανισμών της αγοράς. Με άλλα λόγια, «μοιράζουμε λεφτά» όχι για παραγωγικές επενδύσεις, αύξηση του ΑΕΠ, αναδιανομή εισοδήματος και απάλυνση της φτωχοποίησης, αλλά για την ικανοποίηση της πολιτικής της λιτότητας της διεύθυνσης των Οικονομικών και Χρηματιστηριακών Υποθέσεων της Κομισιόν – ECFIN (Directorate-General for Economic and Financial Affairs). Ταυτόχρονα, αυξάνεται το χρέος των κρατών – μελών ως ποσοστό του ΑΕΠ και, κατά συνέπεια, αυξάνεται η πολιτική εξουσία της Γερμανίας ως η κατεξοχήν δανείστρια χώρα πάνω στα υπόλοιπα κράτη – μέλη.

Τα ανάλογα συμβαίνουν σε ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία και Ιαπωνία. Το 2020 οι ΗΠΑ δέσμευσαν το 16,7% του ΑΕΠ τους σε παροχές, η Ιαπωνία το 15,6% και η Μεγάλη Βρετανία το 16,3%. Επειδή οι παροχές γίνονται χωρίς ένα οργανωμένο σχέδιο υποκατάστασης του νεοφιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου, υπάρχουν πληθωριστικές τάσεις οι οποίες, ως έναν βαθμό, μπορούν ν’ αντιμετωπιστούν με αύξηση των επιτοκίων. Ωστόσο, ούτε η ομοσπονδιακή κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ πρόκειται άμεσα ν’ αποφασίσει κάτι τέτοιο, ούτε και η ΕΚΤ ή η κεντρική τράπεζα της Μεγάλης Βρετανίας. Αυτό συμβαίνει διότι το φτηνό χρήμα διευκολύνει τη συσσώρευση πλούτου στη χρηματιστηριακή ολιγαρχία, ενώ κρατά το χρέος των επιχειρήσεων σε ελεγχόμενα επίπεδα. Σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας, το συνολικό χρέος των αμερικανικών επιχειρήσεων τον Μάρτιο του 2021 ήταν σχεδόν το μισό του ΑΕΠ των ΗΠΑ, γύρω στα 11,2 τρισ. δολάρια. Οποιαδήποτε μορφή χρέους, ωστόσο, μεταφράζεται σε πολιτικό αίτημα πάνω στα λαϊκά εισοδήματα που επιφορτίζονται με την πληρωμή του χωρίς να φέρουν καμία ευθύνη. Ετσι, η πολιτική επιλογή των αστικών τάξεων της Δύσης είναι η πολιτική της λιτότητας, δηλαδή, πάνω απ’ όλα, της συμπίεσης των μισθών προς τα κάτω ως αντιστάθμισμα στις πληθωριστικές πιέσεις, και η εξασφάλιση της υπόσχεσης της αποπληρωμής του χρέους σε βάθος χρόνου ούτως ώστε να παγιοποιηθεί η εξουσία της χρηματιστηριακής ολιγαρχίας πάνω στον λαό. Ετσι εξηγείται και το πρόσφατο, βαθύτατα αντεργατικό νομοσχέδιο της ΝΔ στη χώρα μας. Το δε τέλος της πανδημίας θα σημάνει και το τέλος της δημοσιονομικής χαλάρωσης, χωρίς λύση στα αδιέξοδα που περιγράψαμε. Τα παραπάνω δείχνουν την εγγενή αδυναμία των δυτικών καθεστώτων ν’ αντιμετωπίσουν όχι μόνο τις επιπτώσεις της πανδημίας αλλά, προπάντων, ν’ αντιστρέψουν την ιστορική τους παρακμή έναντι της ανόδου της Κίνας και άλλων ευρασιατικών δυνάμεων.

Ο Βασίλης Κ. Φούσκας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου