H Εφές και η Χάγη

Τα τελευταία 25 χρόνια οι ελληνοτουρκικές σχέσεις έκαναν μια ολόκληρη διαδρομή με το τρενάκι του τρόμου. Από τη διπλή κρίση των Ιμίων και της υπόθεσης Οτζαλάν, βρέθηκαν στο φεγγάρι της διπλωματίας των σεισμών και της προσέγγισης του Ελσίνκι, το 1999. Λίγο αργότερα η Αθήνα υποδεχόταν τον Ερντογάν με τιμές πρωθυπουργού, πριν ακόμη πάρει ψήφο εμπιστοσύνης η πρώτη κυβέρνηση ΑΚΡ κι ενώ ο ίδιος δεν είχε καν εκλεγεί βουλευτής λόγω δικαστικής απαγόρευσης. Ηταν ένα σύντομο ειδύλλιο, που γέννησε (όχι μόνο στην Αθήνα) ελπίδες οριστικής επίλυσης των διαφορών, με το Σχέδιο Ανάν στην Κύπρο και την πρόοδο των διερευνητικών για το Αιγαίο. Οι ελπίδες είχαν σβήσει πριν τελειώσει το καλοκαίρι του 2004. Το ειδύλλιο δεν ήταν πια ειδύλλιο. Αλλά η ηρεμία στα νερά του Αιγαίου, με κάποιες διακυμάνσεις, άντεξε μέχρι το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016. Από τότε, το τρενάκι άρχισε να κατρακυλά στην κατηφόρα. Η επίσκεψη Ερντογάν στην Αθήνα, τον Δεκέμβριο του 2017, ήταν κάτι περισσότερο από φιάσκο. Δύο χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 2019, φθάσαμε στο σημείο μηδέν. Πρώτα με το τουρκολιβυκό μνημόνιο, έπειτα με την κρίση στον Εβρο και τέλος με τη μακρά ναυτική κρίση το καλοκαίρι του 2020.

Με αυτή την προϊστορία, η πρόσφατη επίσκεψη του τούρκου υπουργού Εξωτερικών στην Ελλάδα ήταν εντυπωσιακά ήσυχη. Ο «φίλος Μεβλούτ» πέρασε από Κομοτηνή και Αθήνα σχεδόν πατώντας στα νύχια, μην κάνει θόρυβο. Χαμόγελα, αβρότητες, αυστηρά χορογραφημένες δημόσιες δηλώσεις και μπασκετικές φιλοφρονήσεις για την Ευρωλίγκα της Εφές. Ελειψαν οι υψηλές δόσεις αδρεναλίνης, στις οποίες μας είχαν συνηθίσει οι ελληνοτουρκικές ανταλλαγές, ως και την πρόσφατη επίσκεψη Δένδια στην Αγκυρα. Ελειψαν και οι συγκινήσεις και τα δράματα μιας επαναπροσέγγισης. Ηταν απλώς μια προσπάθεια να μη διαταραχθεί ένα κλίμα ηρεμίας. Εμάς μας χρειάζεται για μια ανέφελη ανάταξη της οικονομίας μετά την πανδημία. Εκείνοι το χρειάζονται για περισσότερους και σημαντικότερους λόγους. Εχουν να λύσουν μια δύσκολη κρίση στις σχέσεις τους με την Ουάσιγκτον, να εξασφαλίσουν μια καλή σύνοδο κορυφής στην Ευρώπη στα τέλη Ιουνίου και να κερδίσουν τη χαμένη εμπιστοσύνη των αγορών στη βυθιζόμενη λίρα.

Τι σημαίνουν όλα αυτά; Οτι θα έχουμε – εκτός συγκλονιστικού απροόπτου – ένα ήσυχο καλοκαίρι. Και μετά;

Το «μετά» εξαρτάται προπάντων από την Αγκυρα, βεβαίως. Οσοι πιστεύουν ότι τα προηγούμενα πέντε χρόνια ήταν μια παρένθεση που θα κλείσει και η Τουρκία θα επιστρέψει στα παλιά, θα συμβιβαστεί με την παλιά της θέση στον διεθνή καταμερισμό, κάνουν λάθος. Μπορεί η λαίμαργη, απροκάλυπτα βίαιη προβολή ισχύος, από τη Λιβύη ως το Ιράκ, από τη Σομαλία ως τον Καύκασο και, φυσικά, στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, να μην μπορεί να συνεχιστεί, τώρα που το κλίμα στην Ουάσιγκτον άλλαξε και οι φίλοι στον Λευκό Οίκο δεν είναι πια εκεί να παρέχουν ασυλία. Μπορεί ο πραγματισμός του Ερντογάν και η πίεση από μια κοινή γνώμη που δεν δείχνει πρόθυμη να θυσιάσει την όποια ευημερία κατέκτησε στον βωμό ενός νεοοθωμανικού μεγαλοϊδεατισμού, να τον οδηγούν στην αναζήτηση συμβιβασμών. Αλλά η νέα εικόνα που έχει διαμορφώσει η Τουρκία για τον εαυτό της, η νέα της φιλοδοξία, δεν συμβιβάζεται με τις παλιές κεμαλικές σταθερές. Κι αυτό δεν φαίνεται πιθανό να αλλάξει, ακόμη και ύστερα από μια αλλαγή ηγεσίας στην Αγκυρα, ακόμη κι όταν, κάποια στιγμή, ο Ερντογάν δεν θα βρίσκεται πια στο λευκό του ανάκτορο.

Προς το παρόν, όμως, η διεθνής (και η εσωτερική, πολιτική) πίεση επιβάλλει αναδίπλωση. Ο Ερντογάν είναι υποχρεωμένος να αναζητήσει συμβιβασμό με τη νέα αμερικανική κυβέρνηση – δύσκολο συμβιβασμό, αφού ούτε η Ουάσιγκτον δείχνει διατεθειμένη να τον διευκολύνει, δίνοντάς του περιθώριο ελιγμού με τους S-400, μα ούτε και η Μόσχα από την πλευρά της δείχνει διάθεση διευκόλυνσης. Οπως είναι υποχρεωμένος να επιχειρήσει μια πάση θυσία επαναπροσέγγιση με το Κάιρο, δύσκολη επαναπροσέγγιση, επίσης, καθώς οι δεσμοί με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους είναι βαθύτεροι, άρρηκτοι. Οπως είναι υποχρεωμένος να επαναφέρει και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις στην κατάσταση πριν από το 2018 – σε μια κατάσταση σχετικής και εύθραυστης ηρεμίας, όπου οι διαφορές δεν λύνονται, αλλά ούτε και εκρήγνυνται.

Θα μπορούσε να γίνει ένα βήμα παραπάνω; Θα μπορούσε η συγκυρία, στην οποία η Τουρκία έχει ανάγκη τη Δύση περισσότερο από όσο η Δύση (η Αμερική, τουλάχιστον) αισθάνεται και δηλώνει ότι έχει ανάγκη την Τουρκία, να δώσει ένα παράθυρο ευκαιρίας αντίστοιχο του 1975 ή του 2002-03; Θα μπορούσε να επιτρέψει στην Ελλάδα μια στρατηγική Ελσίνκι 2, να θέσει η Αθήνα την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών για τις θαλάσσιες ζώνες, με την παραπομπή τους στη Χάγη, ως προϋπόθεση της αναγκαίας για την Αγκυρα προσέγγισης με τη Δύση; Κι αν η ευκαιρία δινόταν, είναι η Ελλάδα έτοιμη να την εκμεταλλευτεί;

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πώς θα εξελιχθεί και ποια έκβαση μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να λάβει αυτή η δύσκολη άσκηση ισορροπίας στην Αγκυρα. Ούτε υπάρχει το παραμικρό σημάδι που να δικαιολογεί την εκτίμηση ότι στην Αγκυρα υπάρχει διάθεση επιστροφής στο 2003, ότι θα συνέπραττε σε κάτι περισσότερο από μια (όσο γίνεται μακρύτερη) περίοδο ήρεμων νερών στο Αιγαίο, σε κάτι περισσότερο από έναν διάλογο που θα τραβά στον χρόνο, θα κρατά τις διαφορές σε χαμηλή φωτιά και θα προλαβαίνει κρίσεις. Δεν είναι ασήμαντο. Μα, παράλληλα, θα ήταν καλό, έστω και ως θεωρητική άσκηση, να ξέρουμε αν, στη μάλλον απίθανη περίπτωση που η ευκαιρία δοθεί, θα ήμασταν έτοιμοι να την αξιοποιήσουμε.