Χαρτούμ, Αθήνα

Πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια πήγα στο Χαρτούμ. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ταξίδευα στην Αφρική· όμως, το Χαρτούμ απεδείχθη ακραίο παράδειγμα αφρικανικής πόλης: ο δημόσιος χώρος ήταν σχεδόν κενός – δεν υπήρχαν ίχνη παραγωγικής δραστηριότητας, καταστήματα, τεϊοποτεία ή καφενεία. Οι άνθρωποι περιφέρονταν από το τζαμί στο σπίτι κι από το σπίτι σε πάγκους όπου εκτίθεντο σφαγμένες κατσίκες. Τα αυτοκίνητα ήταν λιγοστά και κυκλοφορούσαν στους χωματόδρομους μαζί με τους πεζούς. Έκτοτε, το Σουδάν έχει εξελιχθεί, αν και δεν έχει καμιά ομοιότητα με το εμπορικό κέντρο που υπήρξε γύρω στο 1880. Αναφέρω το Χαρτούμ ως παράδειγμα ανυπαρξίας δημόσιου χώρου για να εκθέσω μιαν ευρύτερη αλήθεια: η απουσία δημόσιου χώρου είναι χαρακτηριστικό απουσίας πολιτισμού – και δεν απαντά μόνο στις υπανάπτυκτες φτωχές χώρες, όπως είναι το Σουδάν (το Τσαντ, ή η Λιβύη), αλλά και στις υπανάπτυκτες πλούσιες όπως τα Αραβικά Εμιράτα, καθώς και στις ανεπτυγμένες πλούσιες – σε μερικές πόλεις της αμερικανικής ενδοχώρας και σε προάστια-υπνωτήρια παντού στη Δύση. Σε τέτοιες κοινότητες οι άνθρωποι ικανοποιούν ανάγκες επιβίωσης (τροφή, ύπνος) χωρίς να τους δίνεται η ευκαιρία του κοινού χώρου και των κοινών διανοητικών και ψυχαγωγικών εμπειριών. Αλλού υπάρχει έρημος με άμμο, αλλού υπάρχει αστική έρημος.

Κριτήριο της ποιότητας του πολιτισμού μας είναι η δημιουργία, η διαμόρφωση και η καλή χρήση του δημόσιου χώρου. Σε χώρες σαν τη δική μας όπου ο δημόσιος χώρος υπάρχει, τίθεται το ζήτημα της συντήρησης και της αναβάθμισής του, της προστασίας του από την ιδιωτική οικειοποίηση, από την εκμετάλλευση και τη φθορά. Στην Ελλάδα, όπως σε όλες τις χώρες με εύκρατο κλίμα, είμαστε τυχεροί: ο δημόσιος χώρος είναι, a priori, ανοιχτός και προσιτός σε όλους. Αλλά ο ανοιχτός χώρος δεν ταυτίζεται με τον «δημόσιο χώρο», ο οποίος, στο πλαίσιο του πολιτισμού, συντίθεται από μια σειρά δομικά και λειτουργικά στοιχεία: δρόμους, πεζοδρόμια, πλατείες, πάρκα, δημόσιες βιβλιοθήκες, αστική επίπλωση, τόπους όπου συγκεντρωνόμαστε για να μοιραστούμε γνώσεις, ιδέες και βιώματα. Στον πολιτισμό, δημόσιος χώρος σημαίνει κοινωνικός χώρος, χώρος συνάντησης των πολιτών.

Διασχίζοντας τις ΗΠΑ βλέπει κανείς πόλεις με τρία σταυροδρόμια, πέντε βενζινάδικα κι άλλα τόσα ταχυφαγεία: η τυχαία συνάντηση είναι αδύνατη εφόσον είναι αδύνατον το περπάτημα – δεν υπάρχει «κέντρο»· δημόσιος χώρος είναι τα υπαίθρια πάρκινγκ· η αυλή των φαστφουντάδικων. Ο χώρος αφθονεί, λείπει όμως ο κοινωνικός χώρος του πολιτισμού. Και πάλι, στην Ελλάδα, δεν εμπίπτουμε σ’ αυτή την κατηγορία: έχουμε την απαραίτητη παράδοση, χωροθέτηση και ρυμοτομία για να κινούμαστε σε δημόσιο, κοινωνικό χώρο: συχνά, λόγω του μικρού μεγέθους των αστικών κοινοτήτων, ο χώρος περιορίζεται σε μια πλατεία, ένα καφενείο, μια ψησταριά, μια εκκλησία, έναν πολιτιστικό σύλλογο – αλλά το μέγεθος παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Το πρόβλημά μας είναι λιγότερο πολεοδομικό και περισσότερο πολιτικό υπό την έννοια της αγωγής του πολίτη.

Ίσως δεν διδασκόμαστε τι είναι ο δημόσιος χώρος και ποια δικαιώματα και υποχρεώσεις έχουμε έναντι αυτού. Νόμοι υπάρχουν: νομίζω ότι η σχολαστικότητα των νομοθετών σχετικά με τη διαχείριση του δημόσιου χώρου θα εξέπληττε τον μέσο Έλληνα. Πολλοί από μας δεν φαίνεται να γνωρίζουμε ότι, για παράδειγμα, μπορούμε να μοιράζουμε φυλλάδια στους περαστικούς («ελευθερία του λόγου») αλλά ότι δεν επιτρέπεται να τους καθυβρίζουμε μολονότι η καθύβριση δεν προκαλεί κάποιου είδους βλάβη. Είναι όμως παράνομη. Στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες εξίσου παράνομος είναι ο θρησκευτικός προσηλυτισμός, η πορνεία δρόμου (ψάρεμα πελατών κτλ), καθώς και εκδηλώσεις όπως το σεξ ή η ούρηση που προϋποθέτουν ιδιωτικό χώρο (privacy). Σημειώνω ότι στις ανεπτυγμένες κοινωνίες και στις μεγαλουπόλεις, το πλήθος στον δημόσιο χώρο παραχωρεί περισσότερη privacy στο άτομο από ό,τι στις υπανάπτυκτες και στην επαρχία: δεν εκδηλώνει περιέργεια· συμπεριφέρεται με διακριτικότητα. Αυτή η civil inattention είναι ευεργετική, αν και πράγματι μπορεί να λάβει μορφή αναισθησίας.

Aν μελετήσουμε τον νόμο σχετικά με τον δημόσιο χώρο, θα διαπιστώσουμε ότι τον παραβιάζουμε πλειστάκις και καθημερινά. Το κοινωνικά δομημένο τοπίο απαιτεί συγκεκριμένα πρότυπα συμπεριφοράς προκειμένου να λειτουργήσει ως ελεύθερος χώρος κίνησης, ως δημοκρατικό φόρουμ και ως αγορά αγαθών. Μερικές από τις παραβιάσεις αυτών των προτύπων τις προβλέπουν και τις επανορθώνουν διάφοροι μηχανισμοί -δημοτική αστυνομία, τροχαία- ενώ άλλες, όπως η κατάληψη πεζοδρομίων από αυθαίρετες κατασκευές ή τραπεζοκαθίσματα, απαιτούν πιο περίπλοκους νομικούς χειρισμούς. Το αν οι νόμοι εφαρμόζονται είναι φυσικά το σταθερό ζητούμενο.

Στην Ελλάδα εμμένει μια αμφισημία που έχει αρθεί σε άλλες καλύτερα οργανωμένες χώρες: το δικαίωμα στην πόλη που διατύπωνε κάποτε ο Ανρί Λεφέμπρ, ντάρλινγκ της αριστερής γεωγραφίας (το ότι μιλάμε για «αριστερή» γεωγραφία δείχνει τη ρήξη με τη λογική, είναι όμως μια πραγματικότητα), έχει εκφυλιστεί σε δικαίωμα της καταστροφής της ως προέκταση του δημοκρατικού δικαιώματος της έκφρασης. Οι καταστροφές του δημόσιου χώρου είναι βεβαίως ποικίλες: η κατεδάφιση κτιρίων με αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, οι κερδοσκοπικές πολεοδομικές αναπλάσεις, η εκθεμελίωση παραδοσιακών συνοικιών, η ανέγερση τερατουργημάτων, η χρησιμοθηρική αλλά απερίσκεπτη οδοποιία – όλα τούτα και πολλά άλλα μπορούν να τον παραμορφώσουν και να τον υποβαθμίσουν αφαιρώντας του το πολιτισμικό του υπόβαθρο και κέλυφος. Ένα άλλο είδος καταστροφής, ιδιαίτερα δημοφιλές στην Ελλάδα, είναι η έλλειψη σεβασμού στον δημόσιο χώρο και η κατάρρευσή του εξαιτίας της παραφροσύνης των μαζών, της αδιαφορίας των αρχών και της γενικής ατιμωρησίας.

Η συζήτηση για το πώς το φόρουμ των φυσικών προσώπων έχει αντικατασταθεί από τα ξεμαλλιάσματα στην ψηφιακή σφαίρα υπερβαίνει το θέμα αυτού του άρθρου. Εδώ θέλω απλώς να τονίσω ότι εφόσον υπάρχει δημόσιος χώρος, εφόσον τα ελληνικά αστικά κέντρα δεν είναι ούτε σαν το Χαρτούμ, ούτε σαν τις τεξανές πολίχνες, οι λύσεις είναι ευκολότερες: χρειαζόμαστε, εκτός από εργασίες συντήρησης, ένα Νew Deal πολιτιστικών υποδομών – τέχνη μέσα στην πόλη· προπάντων, χρειαζόμαστε εφαρμογή του νόμου: όποιος επιδίδεται σε βανδαλισμό ή επιδεινώνει δυσλειτουργικές όψεις της πόλης, πρέπει, αυτονοήτως, να επανορθώνει και να τιμωρείται.

ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ