Επηρμένη ανοησία

Υπάρχουν δυστυχώς πολλοί (και δεν φταίνε) που μπερδεύουν την κωμωδία με τη φάρσα, δύο, κατά την ταπεινή μου γνώμη, υπέροχα, αλλά διακριτά, όσον αφορά το ήθος, το ύφος και τον στόχο, θεατρικά είδη. Εδώ κάνω μια παρένθεση, για να αναφερθώ στην καθαρά ελληνική μεταπολεμική «εφεύρεση» του είδους που ονομάστηκε φαρσοκωμωδία. Αυτό το υβρίδιο, παιδί της πολιτικής ανάγκης κυρίως του Εμφυλίου και της λογοκρισίας, αποπειράθηκε και συχνά το πέτυχε να συγκεράσει την κοινωνική κριτική που είναι στόχος της κωμωδίας με τον ξέφρενο ρυθμό της φάρσας και την αδρή αλλά αμφιταλαντευόμενη καταγραφή των χαρακτήρων και των πράξεών τους.

Από την καταγωγική, τη γενέθλια περίοδο του θεάτρου στην αρχαία Αττική κυριάρχησαν δύο ιδιώματα, η μεγαρική φάρσα και η αττική κωμωδία. Δυστυχώς η μεγαρική φάρσα δεν άφησε δείγματα, αλλά μπορούμε να συναγάγουμε συμπεράσματα και εκτιμήσεις από τη συχνή παρεμβολή φαρσικών στοιχείων στην αριστοφανική κωμωδία. Ο δαιμόνιος εκείνος ποιητής του θεάτρου εντάσσοντας στα έργα του φαρσικές σκηνές και λαϊκά βωμολοχικά δρώμενα επιτυγχάνει δύο πράγματα μ’ έναν σμπάρο: καταδικάζει τη «φτήνια» του είδους και συνάμα, εμμέσως αλλά συστηματικά, προσφέρει στο λαϊκό ακροατήριο του αμφιθεάτρου ένα θεατρικό ιδίωμα που αγαπούσε το κοινό. Αυτές οι σφήνες φάρσας στο κωμικό ή το σατιρικό σώμα επιχωριάζουν και σ’ όλους τους σημαντικούς κωμωδιογράφους, από τον Μένανδρο και τον Πλαύτο έως τον Σαίξπηρ, τους άλλους ελισαβετιανούς, τον Σέρινταν, αλλά και τον Μπομαρσέ, τους ρομαντικούς έως τον Ψαθά και τον Ρούσσο.

Τον πειρασμό να εντάξει στην κωμωδία και φαρσικά στοιχεία δεν τον απέφυγαν ούτε στο σινεμά ο Τσάπλιν, ο Μπάστερ Κίτον, ο Τζέρι Λιούις, ο Τζαβέλλας και ο Δαλιανίδης.

Στον κατάλογο θα πρέπει να υπολογίσουμε και τον Μολιέρο. Βέβαια ο Μολιέρος έγραψε και έργα που ανήκουν αποκλειστικά στη φάρσα και αποκλειστικά στην κωμωδία ηθών. Ο «Ασυλλόγιστος» ανήκει στην πρώτη κατηγορία, ο «Δον Ζουάν» – και όχι μόνο – στη δεύτερη.

Η σάτιρα μετέχει κυρίως και των δύο κωμικών ιδιωμάτων. Επιχειρώντας να ξεσκεπάσει παθογένειες της κοινωνικής ζωής, του συστήματος διακυβέρνησης, δικαιοσύνης, παιδείας, ιατρικής, τέχνης καταφεύγει συχνά στην καρικατούρα με φαρσικά πρόσημα τραβώντας ώς τα άκρα την κριτική ενός κοινωνικού ελαττώματος ή μιας κοινωνικής αδικίας, απάτης, ηθικής συμπεριφοράς.

Ο Μολιέρος καλλιέργησε όλες τις παραλλαγές: κωμωδία ηθών, καταστάσεων, θεσμών, σάτιρα και φάρσα.

Κυρίως όμως υπηρετεί ένα ύφος και ήθος μεικτό. Και όλα εξηγούνται στο θέατρο, όταν κανείς μελετήσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες γράφεται και παίζεται ένα έργο και μια παράσταση. Ιδιαίτερα όταν, σε παλιές εποχές, οι θίασοι είχαν σταθερό και μόνιμο προσωπικό και περιόδευαν. Οταν ο Μολιέρος, που χρόνια υπήρξε μπουλουκτσής, έπρεπε απαραίτητα να χρησιμοποιεί όλα τα άτομα του θιάσου, αλλιώς ο θεατρίνος δεν είχε μεροκάματο. Θυμίζω πως έως τα δικά μας προπολεμικά χρόνια οι ηθοποιοί πληρώνονταν με μερίδια. Αφού, μετά την παράσταση, έκαναν ταμείο, αφαιρούσαν τα έξοδα, κίνησης, μεταφοράς, κοινού φαγητού, ξενοδοχείου, μοίραζαν το υπόλοιπο ανάλογα με τη θέση του καθενός στην ιεραρχία. Είχα την τύχη να εισπράττω το ελάχιστο μερίδιο ως μαθητής του Ροντήρη στο Πειραϊκό Θέατρο το 1957, όταν τα μεγάλα μερίδια έπαιρναν ο Ροντήρης, η Παπαθανασίου, ο Ανδρέας Φιλιππίδης, η Αννα Κυριακού κ.ά.

Οπως αντιλαμβάνεται κανείς, σε τέτοιες συνθήκες δεν μπορούσε να μην έχουν ρόλο όλοι οι μετέχοντες στον θίασο. Ετσι, οι συγγραφείς που έγραφαν για τον συγκεκριμένο θίασο, όπως ο Μολιέρος, έπρεπε να ενσωματώσουν σε μια κοινωνική σάτιρα ή μια κωμωδία ηθών και τον λαϊκό κωμικό του θιάσου και τη σουμπρέτα. Η υπηρέτρια Τουανέτα στον «Κατά φαντασίαν ασθενή» είναι σουμπρέτα και ο ηλίθιος γιος του γιατρού Διαφουαρούς, υποψήφιος γαμπρός του πρωταγωνιστή, είναι μπούφος κωμικός που έρχεται από τη φάρσα.

Φαρσικός τύπος στο «Στραβόξυλο» του Ψαθά είναι ο υπάλληλος που έχει μεταφυσικές ανησυχίες και ο φαμφαρόνος ποιητής στο «Ξύπνα Βασίλη» του Ψαθά.

Αυτός ο φαμφαρόνος ποιητής που ήταν έμμονη ιδέα του Ψαθά παραπέμπει δυστυχώς στον Σικελιανό που είχε ερεθίσει τη σατιρική φλέβα συγγραφέων λαϊκών, αφού κυκλοφορούσε με μπέρτα και σανδάλια και απήγγελλε με βροντώδη φωνή τα έργα του!!

Χωρίς αμφιβολία ο Ψαθάς παρέπεμπε στον μεγάλο πρόγονο της κωμωδίας, της φάρσας και της σάτιρας, τον Μολιέρο.

Ενα από τα πάγια θέματα της λαϊκής φάρσας, αλλά και της κωμωδίας ηθών είναι οι διανοούμενοι – και οι πραγματικοί και οι ψευτοδιανοούμενοι.

Οι πρώτοι σατιρίζονται ως ακατανόητοι όταν μιλούν με όρους της επιστήμης, της τέχνης, της φιλοσοφίας που η παιδεία του μέσου αστικού κοινού αγνοεί.

Ετσι διακωμωδήθηκαν οι ψυχίατροι και οι δικηγόροι που στη φάρσα και στην επιθεώρηση (σε φαρσικά νούμερα) εμφανίζονται ως ακατανόητοι και φαμφαρόνοι.

Εκεί όμως που συχνά η σάτιρα βρίσκει εύστοχο θέμα είναι οι επηρμένοι αγράμματοι που χρησιμοποιώντας ακατανόητους και γι’ αυτούς τους ίδιους όρους και θεωρίες προσπαθούν να εντυπωσιάσουν κυρίως τους αφελείς, που όχι σπάνια πέφτουν στην παγίδα της νόθας και στρεβλής σπουδαιοφάνειας.

Αυτό είναι το θέμα του Μολιέρου στην κωμωδία του με φαρσικά στοιχεία «Οι ψευτοσπουδαίες». Είναι η μόνη κωμωδία του μεγάλου κωμωδιογράφου που έχει κεντρικές ηρωίδες γυναίκες.

Δεν θα αποφύγω εδώ να παραδεχτώ πως διαβλέπω έναν κρυφομισογυνισμό του ποιητή. Διότι η πείρα μου λέει πως κυρίως άντρες είναι εκείνοι που καμώνονται τους σπουδαίους, τους μορφωμένους και τους ειδικούς και αποδεικνύονται μια νούλα.

Στην εποχή, βέβαια, του Λουδοβίκου η γυναίκα είναι κυρίως αντικείμενο θαυμασμού, κομψότητας, ερωτικής επιθυμίας, γούστου και επιπόλαιας ευφράδειας. Ετσι μια γυναίκα που, αντί να επιδιώκει τον θαυμασμό στα σαλόνια των ανδρών και να κυνηγά έναν καλό γάμο, ασχολείται με φιλοσοφικά προβλήματα, ιδέες, ηθολογικά θέματα και θεσμούς είναι «νούμερο», παρέκκλιση από τον κανόνα, φαιδρή και – γιατί όχι – σαλεμένη.

Θα περάσει περίπου ένας αιώνας για να έρθει ο Γκολντόνι με τη «Λοκαντιέρα» και να ισχυριστεί πως μια γυναίκα είναι ικανή να διαχειριστεί μια επιχείρηση και να επιβάλει τους όρους της όσον αφορά τα κριτήρια επιλογής από μέρους της συζύγου!

Ο Μολιέρος στις «Ψευτοσπουδαίες» αντιπαραθέτει ευτυχώς την τάχα μου ενασχόληση των γυναικών με την κουλτούρα, με τον έρωτα. Λέω ευτυχώς γιατί δεν την αντιπαραθέτει με το νοικοκυριό και τα γεννητούρια ούτε με τη μόδα και το κουτσομπολιό.

Αντιπαραθέτει την ερωτική επιθυμία ως μια φυσική ροπή του ανθρώπου προς την επιτήδευση, το κάμωμα, την ερωτική στέρηση που φέρνει η κακοχωνεμένη γνώση και η στρεβλή παιδεία.

Ο αγράμματος λαϊκός άνθρωπος είναι αυθεντικός, ευθύς και αφοπλιστικός  στις σχέσεις του. Αλλά ο αστός που καμώνεται τον σοφό και εμπαίζει την πραγματική μόρφωση είναι γελοίος, ενώ συχνά, σε καίριες θέσεις της κοινωνίας, επικίνδυνος.

Ο Μολιέρος εντοπίζει το φαινόμενο στην εποχή του, αλλά δυστυχώς δεν εξέλειπε και στις μέρες μας, αδιακρίτως φύλου. Οπου και να κοιτάξει κανείς γύρω του θα ανακαλύψει επηρμένους ημιμαθείς και κορδωμένους ψευτοσπουδαίους. Με μια παιδεία που τους παράγει εν σειρά, όπως το εργοστάσιο τις κονσέρβες.

Στο Διάχρονο Θέατρο της Μαίρης Βιδάλη η κωμωδία του Μολιέρου παίχτηκε με το ύφος και τη μόδα της εποχής της. Σ’ ένα απλά λειτουργικό σκηνικό της Ιωάννας Κατσαβού και με κοστούμια εποχής της Γκαλίνας Σουλτανόβιτσι και εξαίσιους φωτισμούς του Γιώργου Δανεσή, η σκηνοθέτις Κατερίνα Μαντέλη οργάνωσε, δίδαξε και σκηνοθέτησε μια σοβαρή παράσταση του μολιερικού έργου. Με σεβασμό στο είδος και γνώση στη χαρακτηρολογία του.

Με οκτώ ηθοποιούς επί σκηνής απάντησε στην κρίση του επαγγέλματος στις μέρες μας.

Ηθοποιοί με πειθαρχία στο ύφος, ακρίβεια στην κίνηση και ορθό λόγο.

Η μετάφραση και διασκευή της Μαίρης Βιδάλη, υπόδειγμα σεβασμού σ’ ένα κλασικό έργο και στις τεχνικές του.

Η Μαίρη Βιδάλη και η Γωγώ Ατζολετάκη με την πείρα και την ακρίβειά τους λάμπουν στους κύριους ρόλους. Ο Κωνσταντίνος Τζέμος, ο Δημ. Δρακόπουλος, ο Κ. Νιάρχος, ο Π. Αποστολόπουλος, ο Σάββας Σουρμελίδης και η Ελλη Δαδήρα, η Μ. Κάραλη (δύο εκπλήξεις) συγκρότησαν μια σεβαστική παράσταση.

Ελεύθερη απόδοση – διασκευή: Μαίρη Βιδάλη
Σκηνοθεσία: Κατερίνα Μαντέλη
Σκηνικά: Ιωάννα Κατσιαβού
Φωτισμοί: Γιώργος Δανεσής
Ερμηνείες: Μαίρη Βιδάλη, Γωγώ Ατζολετάκη, Κωνσταντίνος Τζέμος, Πέτρος Αποστολόπουλος, Δημήτρης Δρακόπουλος, Ελλη Δαδήρα, Κωνσταντίνος Νιάρχος, Μαρλέν Κάραλη, Σάββας Σουρμελίδης

– Οι παραστάσεις ολοκληρώθηκαν στο Θέατρο Διάχρονο