Πυκνός, εύστοχος λόγος

Δεν γνωρίζω πόσοι, ιδίως από τους αλλοτριωμένους ανθρώπους των πόλεων, έχουν την ευκαιρία να επικοινωνήσουν με τη φύση. Δεν εννοώ να τη χαζέψουν ή ως τουρίστες να ανασάνουν λιγάκι τον αέρα του βουνού, την τρικυμία του πελάγους, μια ωραία δύση ή μια καταιγίδα ή μια ανατολή ηλίου μέσα από τη διχάλα των βουνών ή πίσω από ένα ηφαίστειο. Εννοώ αν έχουν έρθει σε οργανική επαφή με τη φύση. Ξέρετε αυτή η «ρομαντική» όπως την περιέγραψα πριν απόλαυση του φυσικού τοπίου δεν συναντάται στην αρχαία και όχι μόνο την ελληνική λογοτεχνία. Στον Ομηρο π.χ. η φύση είναι πεδίο αγώνων, θετικών ή αρνητικών του ανθρώπου με τα φαινόμενα. Νίκες ενάντια στη φύση που καιροφυλακτεί και ήττες όταν η φύση μαίνεται. Δεν είναι ασφαλής ενατένιση, όπως μας την παραδίδει η λογοτεχνία πολύ αργότερα όσο και η τέχνη. Ούτε μια φορά στην Ιλιάδα ή στην Οδύσσεια οι ήρωες δεν απολαμβάνουν μια δύση ηλίου, εν ασφαλεία μια καταιγίδα και δεν θα επισκεφτούν έναν καταρράκτη ως τουρίστες!

Αν επιμένω σ’ αυτή την αλλοτριωμένη προσέγγιση της φύσης, είναι γιατί διαπιστώνω πολύ συχνά πως μας διαφεύγει πια ο τρόπος που η φύση χωνεύει τον χρόνο. Πόσοι από μας έχουν συνάξει από μια παραλία βότσαλα και έχουν στοχαστεί πόσο χρόνο κουβαλάνε στη μορφή τους. Πόσα εκατομμύρια χρόνια έχουν «δουλέψει» για να λειάνουν τις επιφάνειες, να στρογγυλέψουν τις άκρες. Πόσα ταξίδια χρειάστηκε να κάνουν από βυθό σε βυθό, από ακτή σε ακτή, πόσες φορές όρμησαν με τον παφλασμό των κυμάτων πάνω σε σκληρά βράχια και πόσες ώρες άλλαξαν περιβάλλον, εποχές και κλίματα για να φτάσουν κάποτε να τις συνάξει ένα παιδάκι με το κουβαδάκι του.

Αν, εν τέλει, επιμένω σ’ αυτή την αναγωγή είναι διότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως το ίδιο συμβαίνει, εκτός των άλλων, και στην ανθρώπινη γλώσσα. Όπως μια θαλάσσια πέτρα λειαίνεται μέσα στους αιώνες κυκλοφορώντας μέσα στα πέλαγα, έτσι και μια λέξη ή μια φράση κυκλοφορώντας μέσα στα χείλη πολλών ανθρώπων, διαφορετικών εποχών, διαφορετικών τάξεων, διαφορετικών ηλικιών χάνει την αρχική της μορφή και συχνότατα και τη διαφορετική της ονομασία.

Σήμερα όμως θέλω να σταθώ στην ακραία γλωσσική γλυπτική. Στον παροιμιακό λόγο. Ευκαιρία γι’ αυτή την αναφορά, μου δίνει ένα απροσδόκητο για την εποχή μας, εποχή συχνά άκρως αντιπνευματική και κυρίως, τα τελευταία χρόνια, αντιπαραδοσιακή. Διαπιστώνει κανείς στις μέρες μας όχι μόνο μια αδιαφορία για την ιστορία των λέξεων, την περιπέτεια της φόρτισης των λέξεων μέσα στη χρονική και ιστορική συγκυρία αλλά και ένα ιδιότυπο μίσος για την ιστορική γλωσσική ανέχεια ενός λαού σαν τον δικό μας που έχει να παρουσιάσει συνέχεια βίου τριών χιλιάδων ετών με ανάλογη αδιάκοπη συνέχεια της ίδιας γλώσσας. Και να μην ακούω κουζουλάδες (το λιγότερο) ότι υπάρχει άλλη γλώσσα στην ομηρική, άλλη στην κλασική περίοδο, άλλη στην αλεξανδρινή, άλλη στη βυζαντινή κι άλλη στο δημοτικό τραγούδι και στον Ερωτόκριτο. Οτι μια γλώσσα εξελίσσεται και εννοιολογικά και κυρίως δομικά και ως λεξιλόγιο και ως σύνταξη δεν σημαίνει πως είναι άλλη, ξένη γλώσσα, όπως συνήθως (ευτυχώς λιγοστεύουν πια) ισχυρίστηκαν ακόμη και κάποιοι με γλωσσολογική ιδιότητα. Και δεν χρειάζεται κάθε φορά να θυμίζουμε την έξοχη προβολή της ελληνικής γλωσσικής συνέχειας του Ελύτη στην παραλαβή του Νομπέλ όπου κατέθεσε τη γλωσσική περιουσία που παρέλαβε από τον προπαππού του Ομηρο, τις λέξεις: θάλασσα, ουρανός, ψυχή, άνθρωπος, λέξη, πάθος, ήρωας, θάνατος, ζωή κ.τ.λ.

Δεν χρειάζεται κανείς να φτάσει στον Ομηρο. Τα τραγούδια για τον Διγενή στην ποντιακή διάλεκτο είναι ή δεν είναι ελληνική γλώσσα; Τα ερωτικά σονέτα στην κυπριακή διάλεκτο είναι ή δεν είναι ελληνική γλώσσα; Τολμώ να ομολογήσω πως πιο εύκολα επικοινωνώ με ένα κείμενο του Ξενοφώντα, του Λυσία, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη παρά με ένα παραμύθι στην ποντιακή διάλεκτο ή στη διάλεκτο της Τσακωνιάς. Δεν διάβασα πουθενά πως οι ρώσοι γλωσσολόγοι θεωρούν άλλη γλώσσα την παλαιορωσική από τη γλώσσα του Ντοστογέφσκι ούτε πως οι ιταλοί γλωσσολόγοι αποσκορακίζουν την ντοπιολαλιά των Σικελών επειδή δεν την αντιλαμβάνονται τώρα οι Μιλανέζοι!

Σκεφτείτε μόνο πως η Κομέντια ντελ άρτε στην αρχή της είχε τύπους που καθένας μιλούσε ντοπιολαλιά, όπως ακριβώς και το έξοχο μνημείο της «Βαβυλωνίας» του Βυζαντίου όπου – πότε; – το 1824 στο ίδιο καφενείο μιλούν και πίνουν καφέ, έστω με δυσχέρεια (με όση δυσχέρεια σήμερα τα παιδιά μας, δυστυχώς, καταλαβαίνουν Ροΐδη, Παπαδιαμάντη, Βιζυηνό, δηλαδή τους τρεις μεγαλύτερους πεζογράφους της νεότερης Ελλάδας!) έξι – επτά ντοπιολαλιές.

Ποιος Γάλλος σήμερα καταλαβαίνει έναν που μιλάει αυθεντικά μαρσεγιέζικα. Μη μου πείτε πως δεν μιλούσε στα νιάτα του ελληνικά ο Τσιτσάνης όντας αυθεντικός Σαρακατσάνος!

Οσο μεγάλη είναι η ιστορική διαδρομή ενός λαού τόσο πλούσια και συνεχώς εξελισσόμενη είναι η γλώσσα του.

Αυτές οι σκέψεις, που δεν είναι ούτε οι πρώτες ούτε είμαι ο πρώτος που τις υπενθυμίζω, προέκυψαν διότι είχα την τύχη να λάβω ένα ακόμη γλωσσικό θεμέλιο του γλωσσικού μας οικοδομήματος. Πρόκειται για ένα γιγαντιαίο κατόρθωμα ενός συμπολίτη μας που στα σακάτικα πολιτιστικά χρόνια που βιώνουμε αφιερώθηκε στη συλλογή και μελέτη και διάσωση παροιμιακού ελληνικού λόγου.

Πρόκειται για τον Αλέξη Δημ. Κούβελα που γεννήθηκε στο Ροεινό της ορεινής Αρκαδίας, είναι χειρουργός θώρακος, καρδιάς και αγγείων, διδάκτωρ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αυτός λοιπόν ο συμπολίτης, συνεχίζοντας την παράδοση του Κοραή και τόσων άλλων ιατροφιλοσόφων, μας προίκισε με ένα τερατώδες σε έκσταση έργο ελληνοταμείου, γλωσσικής κιβωτού.

Σε δύο ογκώδεις τόμους σε σύνολο 2.622 σελίδων συγκεντρώνει κατ’ αλφαβητική σειρά «Παροιμίες και παροιμιακές φράσεις του Ελληνισμού» από τη βαθιά αρχαιότητα έως σήμερα. Και τις αρχαίες τις μεταφράζει και όλες τις σχολιάζει, έτσι ώστε το πόνημά του είναι πολλαπλά πολύτιμο, από τη μια διασώζει όλον αυτόν τον λειασμένο λόγο, αρχαίο, μεσαιωνικό, νεότερο και συνάμα καταγράφει και τη θυμοσοφία, τη φιλοσοφία, την έγνοια, τους φόβους, τις ελπίδες, την απέχθεια και τη φιλότητα ενός λαού που πάντα ήταν ανοιχτός στην επικοινωνία με τον άλλον, με τον ξένο και πάντα ήταν εφοδιασμένος με αντίδοτα ηθικά, γνωστικά, κοινοτικά, κοινωνικά, γλωσσικά να αποκρούσει κάθε προσπάθεια αλλοτρίωσης της ιθαγένειάς του.

Ο μέγας Χάιντεγκερ έγραψε πως η γλώσσα είναι το σπίτι του ανθρώπου. Χωρίς γλώσσα ο άνθρωπος είναι άστεγος, πλάνης, φυγάς και αλήτης.

Η βιοσοφία του αποτυπώνεται στον παροιμιακό του λόγο, στα γλωσσικά στερεότυπα που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, σε μια σκυταλοδρομία αλληλεγγύης.

Περιδιαβάζοντας με αγαλλίαση στα 80.000 λήμματα της συλλογής του Κούβελα βρήκα πως το μυστικό της συνεχούς παρουσίας μέσα στους αιώνες αυτού του γλωσσικού υλικού είναι ο ρυθμός, η πυκνότητα και η εννοιολογική ευστοχία. Και βέβαια εδώ θα επανέλθω στις αρχικές αναφορές μου στον τρόπο που η φύση λειαίνει και οικονομεί ένα μικρό πετραδάκι αλλά και έναν βράχο, συχνά και έναν ολόκληρο ορεινό όγκο δίνοντάς του μια σαφήνεια, μια λιτότητα, μια πυκνότητα και εν τέλει μια απλότητα έτσι ώστε να εκπέμπει αμέσως νόημα για τη χρήση του.

Διασώζει καθημερινό λόγο, διαλεκτικό, αργκό που έχει όμως εκτός από την πυκνότητα και τη σαφήνεια και τον ρυθμό μια πάγια και καθιερωμένη εκφραστική μονιμότητα. Π.χ. αντλώ τυχαία: Βαράτε βιολιτζήδες, βαράτε με κι ας κλαίω, βαράω γροθιά στο τραπέζι, βαράω διάλυση, βαράω μύγες, μου τη βάρεσε, βαράω το κεφάλι μου στον τοίχο, βαράω τον τοίχο να φύγουν τα ποντίκια, βαράω μπιέλες, βαράω ενέσεις. Αντε να τις μεταφράσεις αυτές σ’ όποια ξένη γλώσσα. Αυτό σημαίνει γλωσσική ιθαγένεια.

Αν διατρέξει κανείς αυτόν τον πακτωλό θα διαπιστώσει πως κάθε μέρα ο μέσος άνθρωπος καταφεύγει σε εκατοντάδες ρυθμικές τυποποιημένες εκφράσεις, μια κυρίαρχη γλωσσική μουσική που θυμίζει τον στίχο του Εμπειρίκου: Δώσ’ μου το χέρι σου, πάρε τη λέξη μου.

Αλέξης Δημ. Κούβελας,
Παροιμίες και παροιμιώδεις φράσεις του ελληνισμού
(δύο τόμοι), σελ. 3.900
Tιμή: 60 ευρώ