«H συνάντηση του στιγμιαίου με το αιώνιο»

«Μια ιστορία φυγής» χαρακτήριζε ο πρόωρα χαμένος συγγραφέας (αλλά και κριτικός, δοκιμιογράφος, σκηνοθέτης και ραδιοφωνικός παραγωγός) Χρήστος Βακαλόπουλος το βιωματικό και ίσως ωριμότερο έργο του Γραμμή του ορίζοντος. Γραμμένο το 1991 σε μια γλώσσα αφοριστική, γεμάτη ολοζώντανες εικόνες και υποβλητική σιωπή, με έντονη χρήση ποιητικής ειρωνείας και επαναλήψεων, με υπονομευτικό χιούμορ και ιδιότυπο ρυθμό, αφηγείται την ιστορία της Ρέας Φραντζή, η οποία στα 32 της βρίσκεται σε μια μεταιχμιακή στιγμή. Η Ρέα μόλις έχει χωρίσει – αλλά δεν ξέρει την αιτία – και καταφεύγει στην Πάτμο όπου ξεκινά τον απολογισμό της ζωής της. Η αναδρομή της εξελίσσεται στον αποχαιρετισμό μιας γενιάς που συνθηκολόγησε, μιας Αθήνας που χάθηκε ανάμεσα στους συρμούς, μιας Ελλάδας που απορροφήθηκε από τον υλισμό, μιας κοινωνίας που παρέδωσε την ταυτότητά της στην επίφαση.

Η Γραμμή του ορίζοντος είναι το έργο που επέλεξε ο νέος σκηνοθέτης Γιώργος Παύλου,  αριστούχος του Τμήματος Σκηνοθεσίας της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, για να συστηθεί στο κοινό παρουσιάζοντας την τελευταία παραγωγή της σεζόν στην Πειραματική Σκηνή Νέων Δημιουργών. Ο ίδιος μιλά στα «Πρόσωπα» για το ανέβασμά της και για τη σχέση του με τον Βακαλόπουλο.

Ποια σημεία του συγκεκριμένου έργου του Χρήστου Βακαλόπουλου θεωρείτε επίκαιρα για να αντλήσετε από αυτά το ανέβασμα της «Γραμμής του ορίζοντος»;

Δεν νομίζω πως η επιλογή του έργου έγινε από μεριάς μου με όρους επικαιρότητας. Ασε που το επίκαιρο μπορεί να γίνει πολύ γρήγορα «περασμένο-ξεχασμένο». Αντιθέτως, θα έλεγα πως οι όροι ήταν εντελώς συναισθηματικοί, καθώς το έργο, ενώ είναι γεμάτο με «παλιά» πράγματα, καταφέρνει να με συγκινεί διαρκώς. Από την πρώτη ανάγνωση μέχρι και τώρα που έχουν περάσει δύο μήνες προβών και ακούω το κείμενο κάθε μέρα. Τίποτα μέσα του δεν είναι ούτε περασμένο ούτε ξεχασμένο. Αυτό είναι και το τραγικό του μάλλον. Ολα τα θέματα που ανοίγει ο Βακαλόπουλος και με τον τρόπο που τα ανοίγει θα έλεγα πως είναι αιώνια. Αλλωστε το «αιώνιο» είναι ένα από τα πράγματα που φαίνεται να ψάχνει ο Βακαλόπουλος μέσα στο έργο ή, μάλλον, τη συνάντηση του αιώνιου με το στιγμιαίο. Πιστεύω πως σε όσους έχουν γεννηθεί, μεγαλώσει ή ζήσει στην Ελλάδα η «Γραμμή του ορίζοντος» προκαλεί μια τεράστια, αόριστη συγκίνηση γιατί μάλλον τα προβλήματά μας σε αυτή τη χώρα θα είναι πάντα τα ίδια και αιώνια. Τώρα σε σχέση με το τι επιλέξαμε να μείνει ή να φύγει από το κείμενο, μπορώ να πω ότι ήταν μια πάρα πολύ δύσκολη διαδικασία, γιατί τι να ξεχωρίσεις ως πιο συγκινητικό ή λιγότερο συγκινητικό, όταν αυτό το κείμενο με κάθε του λέξη σε συνεπαίρνει; Ευτυχώς για εμάς η Ερι Κύργια κατάφερε να κάνει μια καταπληκτική διασκευή κρατώντας ολοζώντανα το ύφος, το χιούμορ και την πίκρα του κειμένου. Και όσον αφορά το περιεχόμενο και σε ό,τι αφορά τη φόρμα. Ολα όσα νομίζαμε περασμένα-ξεχασμένα αλλά τελικά είναι αιώνια έχουν παραμείνει στο κείμενο της παράστασης.

Πώς επηρέασε η περίπτωση Βακαλόπουλου τη σκηνοθετική σας οπτική και τη σχέση σας με την καλλιτεχνική δημιουργία;

Η περίπτωση Βακαλόπουλου είναι εκεί για να μας εμπνεύσει με χίλιους διαφορετικούς τρόπους. Απ’ το έργο του, το lifestyle του μέχρι και το ατυχές πρόωρο τέλος του. Αν μπορούσα να κρατήσω τα δύο πιο γοητευτικά στοιχεία του που προσπαθούμε να έχουμε στην παράσταση, το ένα θα ήταν σίγουρα η απελευθερωμένη φαντασία του που του επιτρέπει να κάνει χιούμο με τα πάντα, να υπονομεύει τα πάντα, να δοξάζει τα πάντα, να βαριέται και να αλλάζει, να μη σνομπάρει το καινούργιο. Να έχει ξεκλειδώσει έναν πνευματώδη σουρεαλισμό που είναι συνέχεια έτοιμος να γαργαλίσει την πραγματικότητα. Και σίγουρα το δεύτερο πολύ σημαντικό στοιχείο το οποίο μας επηρεάζει είναι το γεγονός ότι «Η γραμμή του ορίζοντος» γράφεται με την τρυφερότητα που έχει ένας άνθρωπος που γνωρίζει πως πεθαίνει.

Πότε και πώς διαβάσατε το βιβλίο;

Γυρνάω αργά ένα βράδυ σπίτι και βρίσκω τη φίλη μου συγκλονισμένη. «Γιώργο, άκουγα ραδιόφωνο και κάποιος διάβαζε απόσπασματα από ένα βιβλίο. Είναι ό,τι πιο συγκινητικό έχω ακούσει ποτέ. Γκούγκλαρα κάποιες φράσεις και βρήκα πως λέγεται “Η γραμμή του ορίζοντος”, δεν υπάρχει πουθενά, κάνει διακόσια ευρώ μεταχειρισμένο, δεν φαντάζεσαι πόσο ωραίο είναι». Εναν χρόνο αργότερα βρήκαμε το pdf. Το διάβασα σερί.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που περιέχει το έργο του Βακαλόπουλου ώστε να επιτρέπει τη σκηνική αναπαράσταση;

Ας ξεκινήσουμε καλύτερα με τι δεν περιέχει. Δεν περιέχει πλοκή, δεν περιέχει χαρακτήρες, δεν περιέχει διαλόγους. Μια γυναίκα, 32 χρόνων, χωρίζει χωρίς να ξέρει γιατί και πηγαίνει στην Πάτμο. Τέλος. Περιέχει όμως κάτι πολύ πυρηνικό το οποίο σίγουρα κάνει έγκυρη την απόπειρα και ενδιαφέρον το πείραμα. Περιέχει πολυφωνία και σύγκρουση φωνών. Ταυτόχρονα σε κάθε στιγμή του έργου, 2, 3, 4, 5 ή και περισσότερες φωνές, η καθεμία με τη δική της υπόσταση είναι εκεί για να συγκρουστεί με τις υπόλοιπες. Αυτό νομίζω πως καταφέρνει αριστουργηματικά ο Βακαλόπουλος σε αυτό το έργο: μια συνεχόμενη σύγκρουση ιδεών και δεδομένων, μια ασταμάτητη αμφισβήτηση της ζωής που σε παρασύρει σε ένα μυστήριο που δεν ξέρεις πώς σε λένε.