100.000 τόνους χώμα «ζητά» η Ακρόπολη

Μετά την αποκατάσταση των πολυτελών μαρμάρινων μνημείων της Ακρόπολης, σειρά

έχουν τα απλά και ταπεινά. Αν θέλουμε να αποκτήσει κάποτε νόημα ο ερειπίωνας

και τα άγνωστα μνημεία της Ακρόπολης, πολλά αρχαία θα πρέπει να σκεπασθούν

ξανά με χώμα. Η αποκατάσταση της στάθμης της επιφάνειας του εδάφους θα

προβάλει τον Παρθενώνα στο ύψος του (!), αλλά μοιραία θα θάψει τα θεμέλια

άλλων μνημείων που σήμερα έχουν χαθεί ή σώζονται αποσπασματικά. Ήρθαν δε, στο

φως κατά τη διάρκεια των ανασκαφών, επί δύο σχεδόν αιώνες, επειδή οι

αρχαιολόγοι πέταξαν το χώμα που τα προστάτευε στα μπάζα.

Η πρώτη δημόσια πρόταση γι’ αυτό το έργο αποκατάστασης του

περιβάλλοντος που μπορεί να αλλάξει ριζικά την εικόνα της Ακρόπολης, όπως την

ξέρουμε σήμερα, κατατέθηκε πρόσφατα στην 5η Διεθνή Συνάντηση για την

Αποκατάσταση των Μνημείων της Ακρόπολης από τον αρχιτέκτονα καθηγητή Μανώλη

Κορρέ. Μοιάζει απλό να αποφασίσεις να επαναφέρεις την επιφάνεια του εδάφους

εκεί που βρισκόταν την κλασική εποχή. Πόσο μάλλον αφού έτσι λύνεται ταυτόχρονα

το πρόβλημα της προστασίας των θεμελίων που ήταν από ευτελή υλικά και τώρα

καταστρέφονται από τους ρύπους, το νερό της βροχής και τη βλάστηση. Η ύπαρξη

των αρχαιοτήτων που θα σκεπασθούν μπορεί να σημανθεί με διάφορους τρόπους στην

επιφάνεια του εδάφους. Όμως η επιχωμάτωση σημαίνει και κάτι άλλο: την απόφαση

ότι ήρθε το τέλος της ανασκαφής της Ακρόπολης. Η εκτέλεση αυτού του έργου δεν

είναι του παρόντος, αφού πρέπει να ολοκληρωθεί πρώτα η μεγάλη αναστήλωση. Όμως

η λήψη αποφάσεων είναι.

Μια εκκρεμότητα ηλικίας 165 χρόνων ζητεί τώρα επιτακτικά την αποκατάστασή της,

σύμφωνα με τη μελέτη του Μανώλη Κορρέ, η οποία εκπονήθηκε για την Υπηρεσία

Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως. Όλο το χώμα που υπήρχε πάνω στην Ακρόπολη

πετάχτηκε στα μπάζα λόγω των ανασκαφών. Το αποτέλεσμα είναι η σημερινή εικόνα

σύγχυσης, αλλά και η επικίνδυνη αποσάθρωση στα θεμέλια των μνημείων. Για να

έρθουν τα πράγματα στη θέση τους χρειάζεται να γίνει εκτεταμένη επιχωμάτωση

του βράχου. Μπορεί να μην αρέσει στους ρομαντικούς, αλλά η Ακρόπολη στην

αρχαιότητα ήταν μια αυστηρά οργανωμένη, πολεοδομημένη περιοχή, γεμάτη

ταράτσες, σύμφωνα μάλιστα μ’ ένα μαγικό αριθμό που επαναλαμβάνεται.

Είναι το 43. Σαράντα τρία μέτρα μήκος οι διαστάσεις των ορθογώνιων

συνήθως «αυλών» και μεσοτοιχιών που περιέκλειαν τα εξαφανισμένα κτίρια και τα

ιερά τεμένη, όπως το Βραυρώνειο, η Χαλκοθήκη, το Αρρηφόριο, η έξω αυλή των

Προπυλαίων, το Τέμενος του Πανδίονος. Σαράντα τρία μέτρα μήκος είχε και ο

αρχαίος ναός, και το εσωτερικό του Παρθενώνα. Ένα μόνο ιερό αποτελούσε την

εξαίρεση. Στο Ιερό του Διός Πολιέως διακρινόταν ο γυμνός βράχος, που συνέπιπτε

με το υψηλότερο σημείο της Ακρόπολης – 156 μ.! Απ’ όλ’ αυτά τα ιερά, ελάχιστα

κομμάτια σώζονται. Σώζονται, όμως, σε μεγάλο βαθμό οι θεμελιώσεις τους.

Τα ιερά ακουμπούσαν στο τείχος και έβλεπαν δυο κεντρικούς δρόμους της

Ακρόπολης: την οδό των Παναθηναίων και μια άλλη που οδηγούσε προς την ιερή

ελιά στα βόρεια του Ερεχθείου. «Το δάπεδο κάθε τεμένους ήταν ισοπεδωμένο – σε

διαφορετικές μεταξύ τους στάθμες. Η τελική επιφάνεια ήταν άλλοτε πλακοστρωμένη

και άλλοτε γαιώδης και ο βράχος δεν ήταν ορατός πουθενά στην Ακρόπολη», δήλωσε

σε πρόσφατο συνέδριο χωρίς περιστροφές ο κ. Κορρές. Ως υλικό της διάστρωσης

είχαν χρησιμοποιηθεί λιθάρια, άμμος και άργιλος.

«Σάρκα και οστά» σε δύο άγνωστα ιερά

Πού πατούν σήμερα οι λιθοσωροί, τα συνεργεία συγκολλήσεων και οι

εκατοντάδες επιγραφές που στοιβάζονται στη βορειοδυτική γωνιά του Ιερού

Βράχου; Σε δύο από τους ιερότερους χώρους της Ακρόπολης. Το Πανδρόσειο με την

ιερή ελιά της Αθηνάς και το Αρρηφόριο, που φιλοξενούσε τις παρθένες που

ύφαιναν τον πέπλο της θεάς. Τα δύο αρχαία μνημεία μπορούν να πάψουν να είναι

σημεία στον χάρτη χωρίς αντίκρυσμα, σύμφωνα με τη μελέτη της αρχιτέκτονος

Βάσως Μανιδάκη, και είναι δυνατόν να αποκτήσουν και πάλι «σάρκα και οστά».

Κάτω από τη σκιά των Καρυατίδων, πλάι στην απόγονο της «παγκύφου ελαίας», της

ιερής ελιάς που προσέφερε η θεά Αθηνά ως δώρο στους κατοίκους της πόλης, κατά

τη διαμάχη της για την προστασία της πόλης, με τον Ποσειδώνα, βρίσκεται το

Πανδρόσειο. Στη δυτική πλευρά του Ερεχθείου, το μικρό ιερό της κόρης του

μυθικού βασιλιά της Αθήνας, Κέκροπα, Πανδρόσου, αποτελούνταν από μία αυλή και

μία στοά, από τις οποίες δεν απομένουν παρά λιγοστά μάρμαρα, μερικά λαξεύματα

στον βράχο και ένα πώρινο θεμέλιο.

Σε λίγο καιρό οι επισκέπτες δεν θα αντικρύζουν μερικές από τις 175

«ταλαιπωρημένες» επιγραφές της Ακρόπολης, που σήμερα «κρύβουν» το ιερό, αλλά

χάρη σε μια μικρή αναστήλωση θα πάρουν μια γεύση της αρχαίας εικόνας του

Πανδροσείου. Το ελάχιστο αρχαίο μαζί με νέο υλικό θα «δώσουν ζωή» στο κατώτερο

μέρος της μικρής στοάς, στην ιδιόμορφη είσοδο (εξαιτίας τού ότι ιδρύθηκε πριν

από το γειτονικό Ερεχθείο), ενώ για την ανάδειξη και τη σαφέστερη θέση της θα

χρειαστεί να δημιουργηθεί ένα υπερυψωμένο άνδηρο, που απαιτεί την επίχωση του

εδάφους, ώς το κατώτατο σημείο της βόρειας εισόδου του Ερεχθείου.

Λίγα μέτρα πιο μακριά, στον χώρο που σιγά σιγά διαλύονται οι μεγάλοι

λιθοσωροί και γίνονται καθημερινά πλήθος συγκολλήσεων θραυσμάτων, σε άμεση

επαφή με το βόρειο τείχος του Ιερού Βράχου βρισκόταν το Αρρηφόριο. Ο χώρος που

αποτελούνταν από ένα σχεδόν τετράγωνο πρόστυλο κτίριο και έναν περίβολο, δεν

φιλοξενούσε μόνον τις αρρηφόρους, τις νεαρές Αθηναίες που ήταν υπεύθυνες για

την ύφανση του πέπλου της θεάς, αλλά από εκεί ξεκινούσε και η μυστική μεταφορά

των «αρρήτων».

Ένα παλίμψηστο από θεμέλια τριών διαφορετικών χρονικών φάσεων, που

αποκαλύφθηκαν το 1886, διατηρούνται μέχρι σήμερα σε κακή κατάσταση (μέρος τους

στη βόρεια πλευρά ξεπερνούν τα 6 μ.) και μαζί δύο δευτερεύουσες είσοδοι της

Ακρόπολης. Μία κλίμακα που οδηγούσε μέσω πυλίδας στο ιερό του Απόλλωνος και

Πανός στη βόρεια κλιτύ και μία υπόγεια δίοδος, που είχε διαμορφωθεί ήδη από

τους προϊστορικούς χρόνους. Η πρώτη φάση του Αρρηφορίου φαίνεται πως

κατασκευάστηκε με βάση το ανάγλυφο του βράχου. Η δεύτερη έγινε βιαστικά και

συνδέεται άμεσα με την κατασκευή του τείχους και η τρίτη συνδυάστηκε με την

ανύψωση του εδάφους κατά τρία μέτρα, ώστε να καλυφθεί η εσωτερική επιφάνεια

του τείχους, ως μέρος ενός πολυέξοδου προγράμματος αναδιαμόρφωσης των ανδήρων

σε άμεση σχέση με την κατασκευή του Ερεχθείου.

Αν τελικά εγκριθεί και τούτη η μελέτη, που βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη, οι

επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να βλέπουν και τις τρεις διαδοχικές φάσεις

κατασκευής του οίκου των Αρρηφόρων, ο οποίος θα στεγαστεί, ενώ το έδαφος θα

παραμένει χαμηλά, ώστε να είναι δυνατή η πρόσβαση στα προγενέστερα θεμέλια. Η

δε άνω επιφάνεια της οροφής θα οριοθετεί την αυθεντική θέση του οίκου.

Κίνδυνοι από τα νερά της βροχής

Τι συνέβη και άδειασε ο τόπος, μέχρι την τέλεια απογύμνωση του βράχου

της Ακρόπολης; Δυο πράγματα. Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας άρχισε η

κατεδάφιση όλων των κτισμάτων της Τουρκοκρατίας και οι ανασκαφές. Έχει

υπολογισθεί ότι στη διάρκεια δύο αιώνων μεταφέρθηκαν έξω από την Ακρόπολη περί

τους 200.000 τόνους μπάζων. Από αυτούς, οι 100.000 ήταν το χώμα που λείπει

τώρα από την Ακρόπολη, εξαιτίας του αρχαιολογικού ζήλου, που ήθελε να

εξερευνήσει όλα τα αρχαιότερα στρώματα μέχρι να φθάσει στον παρθένο βράχο.

Πολύ νωρίς, ο υπεύθυνος της πρώτης μεγάλης ανασκαφής, 1885-90, Παναγιώτης

Καββαδίας υποστήριξε «ότι αφού αποκαλυφθεί ο βράχος πρέπει να σχεδιαστεί, να

φωτογραφηθεί αυτός και τα σωζόμενα ερείπια και ακολούθως να γίνει επίχωσις του

ανασκαφέντος μέρους»…

Αυτό δεν έγινε ποτέ μέχρι τώρα, με αποτέλεσμα να θαυμάζουμε τον Παρθενώνα μαζί

με τα απογυμνωμένα θεμέλιά του από ευτελή πωρόλιθο, ενώ θα νιώθαμε μια φυσική

αποστροφή προς ένα στόμα με δόντια απογυμνωμένα από τα ούλα τους.

Οι αρνητικές επιπτώσεις από την απομάκρυνση του χώματος είναι

πολλαπλές. Έχουμε φθορά των ευτελών λίθων των θεμελίων των κτιρίων και του

τείχους. Βλέπουμε θεμέλια, που κανονικά δεν ήταν ορατά κατά τον 5ο αι. π.Χ. Η

έλλειψη χώματος εμποδίζει την επιφανειακή απορροή των νερών της βροχής, που

κατεβαίνουν αναγκαστικά πιο χαμηλά και «προκαλούν σοβαρότατες βλάβες στον

βράχο, στα θεμέλια και στα τείχη, που δέχονται τις πιέσεις της απορροής και

εμποτίζονται ξανά μετά από κάθε βροχή, δίνοντας το έναυσμα στην αυτοφυή

παρασιτική βλάστηση». Ένας λόγος για την κατάσταση είναι η μεγάλη καθυστέρηση

που σημειώθηκε στη δημοσίευση των ανασκαφών, και η ανάγκη επανεξέτασής τους,

έτσι που τελικά συνηθίσαμε σ’ αυτή την εικόνα, που τονίζει την εντύπωση της

οριζοντιότητας και της οργάνωσης των αρχιτεκτονημάτων ως αυτοτελών. Σ’ αυτό

συντείνει ότι λείπει το τελικό ύψος των τειχών και κάποτε θα πρέπει να

αντιμετωπισθεί και το θέμα των πώρινων σπονδύλων του αρχαίου ναού της Αθηνάς

που εντοιχίστηκαν στραμμένοι προς την Αρχαία Αγορά για να θυμίζουν εσαεί στους

Αθηναίους την καταστροφή της Ακρόπολης από τους Πέρσες.

Τα τελευταία χρόνια έχουν εντοπιστεί ανάμεσα στους διάσπαρτους λίθους,

που ερευνά ο αρχαιολόγος κ. Κωνσταντίνος Κίσσας, πολλά κομμάτια από τα βάθρα

διάσημων μνημείων, όπως και 500 – τουλάχιστον – θραύσματα απ’ όλα τα μέρη του

«αρχαίου ναού» του 520 π.Χ., που εκτεινόταν μεταξύ των Καρυατίδων και του

Παρθενώνα, και όπου σήμερα βλέπει ο επισκέπτης το σύνολο της θεμελίωσής του.

Αν γίνει η επιχωμάτωση, τα λείψανα αυτά, όπως και πολλά άλλα θεμέλια, θα

πρέπει να θαφτούν στο χώμα για την καλύτερη προστασία τους αλλά και για την

υποδήλωση του μεγάλου ανδήρου που πλαισίωνε τον Παρθενώνα.

Τι θα αλλάξει η επιχωμάτωση

Η επιχωμάτωση θ’ αλλάξει την εικόνα της Ακρόπολης αναδεικνύοντας τις δυο

κύριες στάθμες του εδάφους κατά την κλασική εποχή.

Η πρόταση του Μανώλη Κορρέ τάσσεται υπέρ της αποκατάστασης όλων των

ισοπεδώσεων μετά τη συντήρηση, στερέωση και τον ενταφιασμό πολλών θεμελίων.

Προβλέπει μια πρώτη επίστρωση με αδρανή υλικά λατομείων, ενώ η τελική

επίστρωση θα μοιάζει με την αρχαία – και θα επιτρέψει την αποκατάσταση των

παλιών υδρορροών και την κατασκευή νέων για την απορροή των υδάτων, κρίνεται

όμως σκόπιμη η υποδήλωση των κατόψεων. Προβλέπεται η στερέωση των

αναλημματικών τοίχων, η διαμόρφωση των δυο κεντρικών οδών – της βορειοδυτικής

και των Παναθηναίων – και η κατάργηση όλων των καταχρηστικών διαμορφώσεων.

Προβλέπεται ακόμη η αποκατάσταση του ανασκαμμένου εδάφους και μέρους του

κυκλικού ναού της Ρώμης και του Αυγούστου, ανατολικά του Παρθενώνα, επειδή

σώζεται πολύ από το αυθεντικό υλικό του.