Ομοιότητες

Αντί να τσακώνεστε μέσα στον καύσωνα για τη μυθική «Οδύσσεια» οι ιστοριοδίφες αξίζει να αναζητήσετε την ταινία ενός κροάτη σκηνοθέτη, του Ιγκορ Μπεζίνοβιτς, με τίτλο «Fiume o Morte!». Είναι ένα πρωτότυπης σύλληψης ντοκιμαντέρ που θέλει να αφηγηθεί πώς ο Γκαμπριέλε Ντ’ Ανούντσιο (ο ιδεολογικός πατέρας του ιταλικού φασισμού) κατέλαβε την πόλη Φιούμο (σημερινή Ριέκα) το 1919 και την κυβέρνησε ως αυτοανακηρυγμένος δικτάτορας. Δεν αρκείται, όμως, σε αφήγηση και αρχειακό υλικό. Καταπιάνεται ιδιαίτερα με μια μηχανική του πράγματος, με το πώς η εξουσία παράγει το δικό της θέαμα και το μεταχειρίζεται, μαζί με τη γλώσσα, ως εργαλείο παραγωγής συνείδησης.

Ο Ντ’ Ανούντσιο, ας πούμε, χρησιμοποιούσε ως σύνθημα το βιβλικό «όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας», χτίζοντας εξουσία μέσα από τη συσπείρωση απέναντι σε εχθρούς εντός κι εκτός πυλών, επικίνδυνους αντιφρονούντες, γείτονες που επιβουλεύονται τον ζωτικό χώρο και ξένους που απειλούν την εθνική υπόσταση. Παράλληλα, επικαλούνταν συνεχώς το κύρος της ισχύος και μια αφοσίωση στα σύμβολα ως πειθαρχικό εργαλείο.

Οπως, να, όταν ακούμε σήμερα ένα επιτελικό στέλεχος να λέει «η παράταξη είναι και η πατρίδα» άρα «το καλό της παράταξης είναι το καλό της πατρίδας». Ή όταν μας λένε για «κώδικα τιμής» που επιβάλλει να μη μιλήσει κανείς, ή ότι «έπρεπε να φάω τη σφαίρα για να μείνει πάνω το αφεντικό». Αναγνωρίζουμε το ίδιο ακριβώς μοτίβο. Η εξουσία αυτοανακηρύσσεται σε εθνικό συμφέρον, ώστε κάθε έλεγχος πάνω της να μοιάζει με προδοσία. Στις διαβεβαιώσεις ότι «δεν σκοπεύω να πω ποτέ τίποτα άλλο» περιγράφεται το σύστημα όπου η αφοσίωση αντικαθιστά τη λογοδοσία και τα θεσμικά αντίβαρα. Ενα σύστημα που καθιστά «τυπικά άφαντα» αυτά που εκτυλίσσονται μπρος στα μάτια μας.

Η ταινία είναι εξαιρετική διότι μεταχειρίζεται ένα τρικ. Δραματοποιεί τα γεγονότα του Φιούμε με «ηθοποιούς» σημερινούς κατοίκους της Ριέκα, τους οποίους ο σκηνοθέτης τους ζητάει να πουν τι γνωρίζουν για αυτή την ιστορία της πόλης τους, πριν τους ντύσει και τους βάλει να μπουν στον ρόλο των τότε κατακτητών και του πληθυσμού της. Η κούραση φέρνει τον λαό στη συνενοχή και τον εφησυχασμό, αυτά που επιτρέπουν σε κάθε αποφασισμένο δημαγωγό να τους επιβάλει ως «κανονικό» το ανέλεγκτό του.

Οποια ομοιότητα με σημερινές ελληνικές καταστάσεις – προφανώς – δεν είναι συμπτωματική.