Αρχές της δεκαετίας του 1980, καλοκαίρι και ξεγνοιασιά. Η εκλαμπρότητα της νιότης μας περιφερόταν στα σοκάκια της Σαντορίνης. Κι εκεί, λίγο μετά τις πέντε τα ξημερώματα, μόλις είχαμε επιστρέψει, τρεκλίζοντας, στα δωμάτιά μας, άρχισαν να χτυπάνε οι καμπάνες. Απ’ όλες τις εκκλησίες του νησιού, δυνατά και επίμονα σαν να αντιλαλούσε το πέλαγος. Τα περισσότερα παράθυρα άνοιξαν διάπλατα και οι ντόπιοι σταυροκοπιούνταν με το βλέμμα στραμμένο στον ουρανό. Οι ξένοι αναρωτιόμασταν τι συνέβη. Κάτι σημαντικό όχι όμως αναπάντεχο. Κάτι που το περίμεναν, κάπως σαν τελετουργία. Και αυτό ακριβώς ήταν. Εις μνήμη του μεγάλου σεισμού του 1956. Εβδομήντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από εκείνο το ξημέρωμα της 9ης Ιουλίου όταν ο σεισμός που στα επίσημα αρχεία αναφέρεται ως σεισμός της Αμοργού, αλλά έπληξε κυρίως τη Σαντορίνη, ταρακούνησε ολόκληρο το νότιο Αιγαίο. Ενώ, με μέγεθος 7,5 Ρίχτερ, είναι και ο μεγαλύτερος σεισμός επί ευρωπαϊκού εδάφους τον 20ο αιώνα.
Οι εφημερίδες της εποχής άλλωστε, μάλλον σε μία κρίση υπερβολής, έγραφαν ότι η δόνηση ισοδυναμούσε με έκρηξη 10.000 ατομικών βομβών. Αφησε πίσω του 54 νεκρούς, πάνω από 100 τραυματίες, το 1/3 των σπιτιών κατέρρευσε και καταστράφηκαν όλα τα δημόσια κτίρια του νησιού. Προκάλεσε δε τσουνάμι 25 μέτρων που έφτασε μέχρι και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Οι καμπάνες της Σαντορίνης εκείνη τη νύχτα έλυσαν και κάποιες απορίες που έσερνα από τα παιδικά μου καλοκαίρια στη Σύρο. «Μην απομακρύνεσαι από την παραλία, μην πας πολύ βαθιά, να σε βλέπω, μπορεί να έρθει κάποιο κύμα από τη Σαντορίνη» μου έλεγε η γιαγιά μου.
Τότε δεν ήξερα αλλά δεν ρωτούσα διότι, στην παιδική συνείδηση, αν δεν είναι ξεκάθαρος ο κίνδυνος, δεν υπάρχει. Και, κυρίως, μου φαινόταν ως άλλη μια υπερβολή της γιαγιάς μου. Εδώ έδινε στις ηλεκτρικές συσκευές της ονόματα συγγενών και φίλων, δεν θα φανταζόταν ένα «κύμα από τη Σαντορίνη» που έπαιρνε παιδάκια; Μετά έμαθα ότι το κύμα από το τσουνάμι του 1956 έφτασε μέχρι το ύψος των καταστημάτων της παραλίας. Αν αναλογιστούμε τις συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα μας στα μέσα της μεταπολεμικής δεκαετίας του 1950, δεν είναι δύσκολο να φαντασθούμε τι προκάλεσε ο σεισμός σε ένα μικρό, απομονωμένο νησί.
Από τη μια οι υλικές ζημιές σε σπίτια που χτίζονταν χωρίς βασικές υποδομές ασφάλειας και από την άλλη ο φόβος μίας βιβλικής καταστροφής, μίας νέας Ατλαντίδας, που θα προκαλούσε η ενεργοποίηση του ηφαιστείου. Διότι ναι μεν ο σεισμός ήταν τεκτονικός, αρκετοί κάτοικοι όμως έπαιρναν όρκο ότι είδαν το ηφαίστειο να καπνίζει και το άκουσαν να βρυχάται. Ανάμεσα στα θύματα του σεισμού ήταν και η 12χρονη Ευδοξούλα Ζερβού, κόρη του γνωστού ηθοποιού Παντελή Ζερβού. Ο ίδιος βρισκόταν με παράσταση του Εθνικού Θεάτρου στην Επίδαυρο και λέγεται ότι, ενώ είχε μάθει το τραγικό νέο, έπαιξε κανονικά έως το τέλος της παράστασης και κατέρρευσε μετά στο καμαρίνι του. Μάλιστα, λίγα χρόνια αργότερα, είχε κυκλοφορήσει ένας αστικός μύθος σύμφωνα με τον οποίον η Ευδοξούλα είχε ταφεί ζωντανή. Κάτι που διαψεύδουν κατηγορηματικά οι άλλες δύο κόρες του ηθοποιού.
Δύσκολοι τόποι
Γράφω αυτό το κείμενο έχοντας στο μυαλό μου την γκρίνια που, τα τελευταία χρόνια, φουντώνει τέτοια εποχή σχετικά με τα κυκλαδονήσια. Για τις πολύ ακριβές τιμές που κάνουν απαγορευτικές, για τον μέσο Ελληνα, τις διακοπές σε αυτά. Προφανώς ισχύει αν και εγώ «μέσες ελληνικές οικογένειες» βλέπω να διακοπάρουν στα νησιά. Ειδικά στη Σύρο, με την Ερμούπολη να έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο Airbnb.
Θεωρώ εντελώς άδικο όμως να θεωρούνται οι νησιώτες, λόγω τουρισμού στον τόπο τους, προνομιούχοι πολίτες. Η ζωή στα νησιά ήταν και είναι ακόμη τον χειμώνα δύσκολη, σκληρή, αποκλεισμένη. Με τη φτώχεια και την ανασφάλεια να έχει περάσει στη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Στην κοσμπολίτικη Μύκονο για παράδειγμα, μια παραδοσιακή συνταγή είναι μακαρόνια με τρίμμα παξιμαδιού από πάνω. Για να θυμίζει κιμά.
