«Μνήμη δικαίου μετ’ εγκωμίων» (Γιάννης Τσαρούχης)

Συμπληρώθηκαν χθες τριάντα τρία χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Τσαρούχη. Αν μνημονεύουμε την επέτειο, χωρίς να συγκροτεί σε χρόνια έναν στρογγυλό αριθμό, είναι κυρίως γιατί ο Τσαρούχης εξακολουθεί να κυριαρχεί ως ένα πρωταγωνιστικό κεφάλαιο της εικαστικής και πνευματικής δημιουργίας. Ακριβώς γιατί με τα ζωγραφικά του έργα, τα απειράριθμα κείμενά του (αποταμιευμένα σε επτά τόμους) και την εν γένει παρουσία του (έστω και αν συμπλέκονται με έναν τρόπο όχι ιδιαίτερα σεβαστικό ο μύθος με την πραγματικότητα), συνιστά μια πηγή που τα αποθέματά της αποδεικνύονται αστείρευτα και διαρκώς ανανεούμενα. Σε αντίθεση με άλλους ζωγράφους, όπως για παράδειγμα ο Γιάννης Μόραλης ή ο Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, που είχαν οργανώσει ένα αδιαπέραστο προστατευτικό σύστημα όταν επρόκειτο να δουλέψουν, ο Τσαρούχης, οποιαδήποτε στιγμή μέσα σε οποιεσδήποτε συνθήκες, θα καθόταν μπροστά στο τελάρο για να ζωγραφίσει, ή για να σχεδιάσει σε ένα κομμάτι χαρτί που του είχαν βάλει μπροστά του. Ενώ συχνά θα «πεταγόταν» ως την κουζίνα για να ελέγξει αν τα φασόλια που μαγειρεύονταν είχαν ψηθεί. Συζητώντας ταυτόχρονα με τους δυο – τρεις το λιγότερο φίλους που είχαν έρθει από νωρίς το πρωί, όχι βέβαια για να τον παρακολουθήσουν να εργάζεται, όσο για να μοιραστούν μαζί του μια ώρα που, αν και ώρα δουλειάς για τον Τσαρούχη, θα διανθιζόταν πάντα με λογής σχόλια και αναμνήσεις.

Ο Τσαρούχης τόσο περισσότερο έδειχνε να συγκεντρώνεται στον εαυτό του όσο πιο διαλυτικές θα φάνταζαν οι συνθήκες για οποιονδήποτε άλλον καλλιτέχνη. Ο σχολιασμός της Θείας Λειτουργίας, για παράδειγμα, ο τρόπος που έφτιαχνε τον καφέ η Κατίνα Παξινού, το σεξουαλικό υπονοούμενο, οι περιπέτειες ενός συστρατιώτη του πατέρα του ενώ επέστρεφε από τον πόλεμο, ή ένας καλός αλλά εντελώς λησμονημένος ζωγράφος του τέλους του προπερασμένου αιώνα, γίνονταν ο επιούσιος άρτος μιας κουβέντας που μπορούσε να κρατήσει ως τις 4 το απόγευμα. Αντί να θυμώνει ή να εκνευρίζεται, όπως συχνά συνέβαινε με τους ανθρώπους του περιβάλλοντός του, καθώς ο καθένας που ερχόταν σπίτι του επέμενε φεύγοντας να κραδαίνει ως λάφυρο ή να έχει καταχωνιάσει σε μια τσάντα ένα σχέδιό του, ο ίδιος έλεγε γελώντας «είμαι ο μεζές που όλοι θέλουν να τον δοκιμάσουν». Κοντά του ζούσες την πλήρη ανεξιθρησκία όσον αφορά τις ταξικές, ιδεολογικές και κάθε άλλου είδους διαφορές ανάμεσα σε συναγελαζόμενους σε ένα στενόχωρο δωμάτιο καθώς ο αγιορείτης μοναχός, ο απλός φιλότεχνος, ο πρόσφατα αποφυλακισθείς έμπορος έργων τέχνης, ένας νεαρός που είχε έρθει από την επαρχία για να γίνει βοηθός του, η γειτόνισσα που τον θαύμαζε ως δημόσιο πρόσωπο και ο λίγο βλοσυρός διανοούμενος, συζητούσαν μεταξύ τους όπως φίλοι που γνωρίζονταν από παλιά.

Κυριολεκτικά τσιμπιόσουν να πιστέψεις ότι ήταν δυνατόν να συμβαίνει αυτό που ζούσες, με τον Τσαρούχη ως απλό μέλος μιας συντροφιάς που ακόμη και σε ένα μυθιστόρημα θα έμοιαζε σαν λίγο κατασκευασμένη. Θα ‘λεγες πως ο αποφθεγματικός συνήθως λόγος του για οποιοδήποτε θέμα ενέπνεε ακόμη και τους κατηγόρους του, μετατρέποντας τον πιο απορριπτικό χαρακτηρισμό σε σχέση με τον ίδιο, χάρη στον τρόπο με τον οποίο τον εξέφερε, σχεδόν σε έπαινο. Φτάνει να θυμηθούμε τον Αλέξανδρο Ιόλα που τον είχε αποκαλέσει ως «Πυθία των σούπερ μάρκετς», με τον Τσαρούχη, ενώ τον επαναλάμβανε, ο απερίφραστα υποτιμητικός υπαινιγμός για το συνοικιακό πνεύμα του δημιουργού των «Τεσσάρων Εποχών» να ηχεί σχεδόν εγκωμιαστικός. Μιλάμε για έναν καλλιτέχνη που ακόμη και αν δεν του είχε επιδαψιλευτεί ούτε το ένα εκατοστό της δημοσιότητας που τελικά του επιφυλάχτηκε, θα είχε παραμείνει αμετακίνητος στις επιλογές του ακόμη και αν είχαν αποδειχτεί ζημιογόνες. Οσο και αν ο αλησμόνητος μελετητής και κριτικός Τάσος Λιγνάδης τον είχε ειρωνευτεί λόγω των συχνών, καθημερινών σχεδόν, δημόσιων εμφανίσεών του, όταν κυκλοφόρησε το 1987 ο δεύτερος τόμος των απάντων του με τον τίτλο «Ως στρουθίον μονάζον επί δώματος». Με τον Τσαρούχη να αναρωτιέται, χωρίς ίχνος δυσαρέσκειας ή πίκρας, όταν το διάβασε: «Μήπως έχει δίκιο ο Λιγνάδης;».