Πολιτικές ακινησίας, κινητικότητας και θυμικής υπερκινητικότητας

Στην ιστορία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης (τουλάχιστον όσον αφορά στη σύγχρονη εκδοχή της μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’70) τρεις ήταν οι κύριες προσεγγίσεις που φαίνεται να υιοθετούν οι διαμορφωτές αποφάσεων της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής καθώς και οι δημοσιολογούντες περί την εξωτερική πολιτική. Η πρώτη έχει επιτυχημένα ονομαστεί «πολιτική της ακινησίας», η δεύτερη θα μπορούσε να ονομαστεί «πολιτική της κινητικότητας και της ανάληψης πρωτοβουλιών» και η τρίτη «πολιτική της θυμικής υπερκινητικότητας». Βεβαίως υποστηρικτές και των τριών προσεγγίσεων αντιμετώπισης της Τουρκίας εντοπίζονται σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα και μάλιστα τόσο εντός όσο και εκτός του «δημοκρατικού τόξου».

Η πρώτη προσέγγιση θεωρεί ότι το καλύτερο που μπορεί να επιτύχει η Ελλάδα έναντι της Τουρκίας είναι η ομαλοποίηση των διμερών σχέσεων. Τίποτα περισσότερο, τίποτα καλύτερο. Για αυτό και το ζητούμενο είναι με ποιον τρόπο μπορεί να ανασχεθεί ο τουρκικός αναθεωρητισμός τόσο μέσω στρατιωτικών εργαλείων αποτροπής όσο και μέσω της τιμωρίας της Τουρκίας σε κάθε διεθνές forum και με κάθε δυνατό μέσον. Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης εμφορούνται από μια – ιδιαιτέρως βολική όσον αφορά στην αποφυγή ανάληψης πολιτικού κόστους – χρησιμοθηρική κουλτούρα αναβλητικότητας και διαιώνισης των ελληνοτουρκικών προβλημάτων. Εξού και η υιοθέτηση «της πολιτικής της “μη πολιτικής” που όμως αποτελεί πολιτική», όπως είχε δηλώσει στα μέσα της δεκαετίας του 2000 υψηλός αξιωματούχος της κυβέρνησης που ακολουθούσε αυτή την προσέγγιση ή και η πιο πρόσφατη ζέση των υποστηρικτών της να μετονομάσουν αυτή την προσέγγιση σε «πολιτική του status quo».

Η κλιμάκωση της τουρκικής επιθετικότητας έναντι της Ελλάδας οδήγησε δυστυχώς στην εύκολη νομιμοποίηση στον δημόσιο διάλογο τόσο της προσέγγισης της «πολιτικής της ακινησίας» όσο και εκείνης της «πολιτικής της θυμικής υπερκινητικότητας». Την τελευταία αυτή, αναμφίβολα «ανδροπρεπή», προσέγγιση δεν απασχόλησε το ζήτημα της ανάπτυξης μιας συγκροτημένης ελληνικής στρατηγικής απέναντι στην Τουρκία, αλλά η ικανοποίηση του προσβεβλημένου θυμικού των υποστηρικτών της. Για αυτό και οι «αβάσταχτης ελαφρότητας» προτάσεις της εξαντλούντο στη δυναμική στρατιωτική απάντηση της Ελλάδας απέναντι σε μια «εγγενώς επιθετική» Τουρκία (σε περήφανα δηλαδή «γιουρούσια»), χωρίς να την απασχολεί ιδιαίτερα κατά πόσον οι προτεινόμενες απαντήσεις στην τουρκική προκλητικότητα ήταν συμβατές με το διεθνές δίκαιο ή, το σημαντικότερο, ικανοποιούσαν βασικά κριτήρια και προϋποθέσεις ώστε να αυξηθούν οι πιθανότητες επιτυχίας τους. Είναι ενδιαφέρον ότι οι δύο αυτές προσεγγίσεις «συναντήθηκαν» στο παρελθόν και ομονοούν και σήμερα – αν και για διαφορετικούς λόγους – στη θέση ότι το πάγωμα των ελληνοτουρκικών διαφορών αποτελεί τη συμφερότερη πολιτική για την Ελλάδα έναντι οιουδήποτε συμβιβασμού που θα προσφέρει στην Ελλάδα κάτι λιγότερο από το σύνολο των διεκδικήσεών της τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεν έχει σημασία να αναφέρουμε ποιες ελληνικές κυβερνήσεις ή ποιες πολιτικές δυνάμεις υποστήριξαν ή εξακολουθούν να υποστηρίζουν την πρώτη και την τρίτη προσέγγιση. Οι λογικές που διέπουν τις προσεγγίσεις αυτές δεν προσέφεραν και δεν μπορούν να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό ούτε στην αποτελεσματική διαχείριση της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης ούτε στην επίλυσή της.

Αντίθετα, η προσέγγιση που προτείνει την υιοθέτηση μιας πολιτικής κινητικότητας και ανάληψης πρωτοβουλιών έναντι της Τουρκίας με τελικό στάδιο την επίλυση της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης (και όχι τη διαιώνισή της) αποτέλεσε το κοινό στοιχείο της «λογικής» (rationale) που χαρακτήριζε τη στρατηγική αντίληψη του Κωνσταντίνου Καραμανλή, του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και του Κώστα Σημίτη όσον αφορά στην καταλληλότερη απάντηση στην Τουρκία. Η πολιτική ηγεσία της χώρας δείχνει να εμφορείται από την ίδια «λογική» και στρατηγική αντίληψη. Καλείται έτσι να αναπτύξει μια καλά επεξεργασμένη και συγκροτημένη στρατηγική πρωτοβουλιών έναντι της Τουρκίας τόσο σε σχέση με το άμεσο μέλλον που αφορά στην αποκλιμάκωση της κρίσης στην Ανατολική Μεσόγειο όσο και σε σχέση με την επόμενη μέρα του ελληνοτουρκικού διαλόγου. Οι διάφορες Σειρήνες από όλο το φάσμα το πολιτικού συστήματος θα συνεχίσουν είτε να «τραγουδούν» υπέρ της υιοθέτησης μιας «πολιτικής ακινησίας» είτε να κραυγάζουν υπέρ της υιοθέτησης μιας «πολιτικής θυμικής υπερκινητικότητας» έναντι του προκλητικού γείτονα. Ας μην υποτιμάται ότι η απονομιμοποίησή τους μπορεί να προέλθει και από μια επαρκώς ενημερωμένη και σύμφωνη με την ανάπτυξη πολιτικής πρωτοβουλιών αντιπολίτευση.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Προγράμματος Ασφάλειας στο ΕΛΙΑΜΕΠ