Η δολοφονία Σουλεϊμανί και οι αμερικανοτουρκικές σχέσεις

Η δολοφονία του ιρανού στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί από μη επανδρωμένο αεροσκάφος των Ηνωμένων Πολιτειών την 3η Ιανουαρίου ήταν το τελευταίο μιας σειράς περιστατικών που έφεραν Ηνωμένες Πολιτείας και Ιράν στα πρόθυρα πολέμου. Η προ εβδομάδων δολοφονία ενός αμερικανού πολίτη στο Κιρκούκ από φιλοϊρανική πολιτοφυλακή συνοδεύθηκε από πολύνεκρους αμερικανικούς βομβαρδισμούς των βάσεων της οργανώσεως. Η σε απάντηση των αμερικανικών επιθέσεων πολιορκία της αμερικανικής πρεσβείας από φιλοϊρανούς ιρακινούς διαδηλωτές μπορεί να μην εξελίχθηκε σε αιματηρή επίθεση κατά αμερικανών διπλωματών, όπως η επίθεση κατά του αμερικανικού προξενείου στη Βεγγάζη τον Σεπτέμβριο του 2012. Φαίνεται όμως ότι συνέβαλε στην απόφαση του προέδρου Τραμπ να διατάξει τη δολοφονία του Σουλεϊμανί, τον οποίο θεώρησε υποκινητή των διαδηλώσεων. Δεδομένων των τραυματικών αναμνήσεων από την υπόθεση της Βεγγάζης, αλλά και της εκτεταμένης αναφοράς στο περιστατικό από τον πρόεδρο Τραμπ κατά την προεκλογική αντιπαράθεσή του με την ανθυποψήφιά  του και υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ το 2012 Χίλαρι Κλίντον, είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς τις συνθήκες υπό τις οποίες ελήφθη η απόφαση αυτή.

Το εύρος των αντιδράσεων υπήρξε ευθέως ανάλογο της προσωπικότητος του θύματος. Ο Κασέμ Σουλεϊμανί δεν υπήρξε απλώς ένας επιτυχημένος αξιωματικός και υπερασπιστής των ιρανικών συμφερόντων, αλλά και ένας από τους πλέον επιδραστικούς παράγοντες στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Δεν θα ήταν υπερβολή να χαρακτηρίσει κανείς τον Σουλεϊμανί ως τον «κακό δαίμονα» της τουρκικής πολιτικής στη Συρία αλλά και του «Ισλαμικού Κράτους» στη Συρία και το Ιράκ. Η επίσκεψή του στη Ρωσία αμέσως μετά την κατάληψη του Ιντλίμπ από τις δυνάμεις της συριακής αντιπολιτεύσεως τον Μάρτιο του 2015 και η συνάντησή του με τον ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν υπήρξε καθοριστική για την αλλαγή της ρωσικής στάσεως, στην αποστολή ρωσικών στρατευμάτων στη Συρία και την αλλαγή του ρου των εξελίξεων στον συριακό εμφύλιο. Η δράση του Σουλεϊμανί στο Ιράκ, την Υεμένη, το Αφγανιστάν και τον Λίβανο είχε συμβάλει τόσο στην προώθηση των ιρανικών στρατηγικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή αλλά και στην ισχυρή προσωπική του δημοφιλία ως συμβόλου του ιρανικού εθνικισμού αλλά και της αντιστάσεως στην επέκταση της επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών, της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας στη Μέση Ανατολή.

Τούτων δεδομένων οι αντιδράσεις στην Τουρκία υπήρξαν ανάμεικτες. Από τη μία, η απαλλαγή από έναν από τους πλέον αποτελεσματικούς περιφερειακούς αντιπάλους της Τουρκίας δεν δυσαρέστησε κανέναν. Από την άλλη, ο διάχυτος αντιαμερικανισμός εντός της τουρκικής κοινωνίας αλλά και στον αραβικό κόσμο και η ανάδυση του Σουλεϊμανί σε σύμβολο της αντιαμερικανικής αντιστάσεως δεν επέτρεπε την επιδοκιμασία της επιχειρήσεως. Δεν πρέπει να λησμονεί κανείς τις φιλοδοξίες του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να εμφανίζεται ως συνήγορος ή και εκπρόσωπος όλου του ισλαμικού κόσμου. Η διαχείριση του κύματος αντιαμερικανισμού τόσο εντός Τουρκίας όσο και στη Μέση Ανατολή, αλλά και η προστασία της διαπροσωπικής του σχέσεως με τον πρόεδρο Τραμπ η οποία έχει εξελιχθεί στο μοναδικό έρεισμα της Τουρκίας στα αμερικανικά κέντρα εξουσίας, οδήγησε στη διατύπωση ζυγισμένων δηλώσεων οι οποίες ούτε εγκωμίασαν τη δολοφονία ούτε εστράφησαν ευθέως κατά του προέδρου Τραμπ.

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η ενέργεια των αμερικανικών αρχών παραβιάζει επί δεκαετίες ισχύσαντα εθιμικό κανόνα που απαγορεύει τις δολοφονίες αξιωματούχων αντιπάλων κρατών. Είναι άγνωστο αν η δολοφονία Σουλεϊμανί σημάνει και την εγκατάλειψη του εν λόγω κανόνος, κάτι που θα καταφέρει μείζον πλήγμα στη διεθνή ασφάλεια και σταθερότητα.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)