Δικαστική κρίση, δημοσιονομική πολιτική και θεμελιώδη δικαιώματα

Υποστήριξα προσφάτως («ΤΑ ΝΕΑ» 15/12/2019) ότι είναι παράλογο τα δικαστήρια να αποφαίνονται για δημοσιονομικά θέματα που απορρέουν από κρατικές δανειακές συμβάσεις. Απάντησε σ’ αυτό, ουσιαστικά, ο κ. Ν. Ρόζος (εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ» 19/1/2019) που ανέφερε ότι, λόγω της διάκρισης των εξουσιών, το έργο της νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας δεν αποτελεί άβατο για τα ανεξάρτητα δικαστήρια που (σύμφωνα με τον καθηγητή Βλαχόπουλο) «οφείλουν να ελέγχουν όχι την ορθότητα της δημοσιονομικής πολιτικής, αλλά τον σεβασμό των διαδικασιών παραγωγής του νομοθετικού και εκτελεστικού έργου με το οποίο αυτή καθορίζεται και την τήρηση των ορίων εκείνων τα οποία, αν το ανωτέρω έργο τα υπερβεί, παραβιάζεται η ουσία των θεμελιωδών δικαιωμάτων». Ας εστιάσουμε λοιπόν στη νομική επιστήμη (παραπέμποντας στις ευφυείς παρατηρήσεις του Ι. Σαρμά, «Οταν ο δικαστής υποκαθιστά τον νομοθέτη», Athens review of books, Ιανουάριος 2019).

1Το δικαστήριο μπορεί ευχερώς να αντιμετωπίσει στην αποδεικτική διαδικασία τα «κρίσιμα (για την υπόθεση) γεγονότα». Ενός όμως νομοθετήματος προϋπάρχουν αναλύσεις της κυβέρνησης που οδηγούν στην προώθηση στο Κοινοβούλιο νομοθετήματος επί του οποίου αποφαίνεται η νομοθετική εξουσία: διαπιστώνει επιτακτική κοινωνική ανάγκη, την αξιολογεί και, μέσω της νομοθέτησης, προωθεί ορισμένα μέτρα ελπίζοντας ότι έτσι θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα.

2Οίκοθεν νοείται ότι, στις περιπτώσεις αυτές, εκτελεστική και νομοθετική εξουσία έχουν τη δυνατότητα να συγκεντρώσουν-αναλύσουν-εκτιμήσουν τα πραγματικά δεδομένα και να διασφαλίσουν την αναλογικότητα των μέτρων που ψηφίζουν.

3Ο κρίσιμος παράγων-δικαστής υπόκειται στο νόμο και αυτόν υπηρετεί. Ο νομοθέτης οφείλει να εκτιμήσει ορθά την επιτακτική κοινωνική ανάγκη να προτείνει τα συγκεκριμένα μέτρα που θα ρυθμίσουν το πρόβλημα εξαλείφοντας το ενδεχόμενο αδιέξοδο. Αυτός έχει την πολιτική ευθύνη της ορθότητας και της αναλογικότητας των ψηφιζόμενων μέτρων. Αυτός θα κριθεί αν είναι επαρκής στη διαχείριση της δημοσιονομικής και οικονομικής πολιτικής, ή άχρηστος. Εντέλει αυτός θα υποστεί το ενδεχόμενο κόστος της λάθος (ή της ορθής) επιλογής.

4Στην προσέγγιση Βλαχόπουλου – Ρόζου εμφιλοχωρεί μια άλλη παράμετρος: τα δικαστήρια δεν ελέγχουν την ορθότητα της δημοσιονομικής πολιτικής, αλλά τον σεβασμό των διαδικασιών παραγωγής του νομοθετικού έργου και της τήρησης των ορίων, που, αν το νομοθετικό έργο τα υπερβεί, παραβιάζονται τα θεμελιώδη δικαιώματα. Στο σημείο αυτό διαπιστώνω μια αντίφαση: α) δεν κρίνεται η δημοσιονομική πολιτική, αλλά ο σεβασμός των διαδικασιών παραγωγής του νομοθετήματος. Αυτό είναι ορθό. β) Η συνέχεια όμως, ο έλεγχος της τήρησης των ορίων, πώς θα διαπιστωθεί αφού δεν κρίνεται η ορθότητα της δημοσιονομικής πολιτικής; Είναι σε θέση τα δικαστήρια να εκτιμήσουν τα οικονομικά και δημοσιονομικά μεγέθη που όρισαν ότι οι μειώσεις θα είναι χ’, ψ’, ω’ αντί για χ/2 κ.ο.κ; Ή, διαφορετικά, θα κρίνουν έμμεσα την ορθότητα της δημοσιονομικής πολιτικής, κάτι που δήλωσαν ότι δεν μπορούν και δεν πρόκειται να κάνουν; Φοβάμαι πως τα δικαστήρια όχι μόνο δεν έχουν τη δυνατότητα να ελέγξουν τα πραγματικά στοιχεία επί των οποίων στηρίζεται η νομοθέτηση, αλλά ούτε τα υλικά μέσα (οικονομικά και δημοσιονομικά στοιχεία) ούτε τη διάθεση να καταστούν εγκρατή περί τα οικονομικά και δημοσιονομικά, ώστε να πειστούν επί της αναγκαιότητας της νομοθέτησης. Μια απλή επισκόπηση των αποφάσεων θα καταδείξει ότι οι δικαστικοί δεν γνωρίζουν οικονομικές έννοιες και διαδικασίες.

5Είναι συνηθισμένη η αναγωγή όλων των περιοριστικών νομοθετικών πρωτοβουλιών στην παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Συμβαίνει όμως πάντα ορθά αυτή η αναγωγή; Ανέφερα ότι κατά την προώθηση νομοθετικών μέτρων μόνο η εκτελεστική και, σε δεύτερο επίπεδο, η νομοθετική εξουσία μπορεί να εκτιμήσει όλα τα δεδομένα, ώστε να προτείνει μέτρα που θα επιλύσουν μια επιτακτική κοινωνική ανάγκη, από την καταλληλότητα των οποίων θα κριθεί. Ακόμα και αν πρόκειται για μέτρα που πρόκειται να θίξουν θεμελιώδη δικαιώματα. Αν η λήψη αυτών των μέτρων αχθεί ενώπιον του δικαστηρίου, ποια είναι τα εχέγγυα ότι οι δικαστές έχουν λάβει υπόψη όλα τα κρίσιμα δεδομένα; Θα εκδώσουν μια απόφαση κυρίως με βάση τις προσωπικές τους νομικές και ηθικές αντιλήψεις, αγνοώντας όμως τα κρίσιμα πραγματικά δεδομένα που υποχρέωσαν την εκτελεστική εξουσία να προτείνει τα συγκεκριμένα και τη νομοθετική να τα νομοθετήσει; Ετσι όμως οι δικαστές ασκούν εξουσία που αγνοεί τα κρίσιμα πραγματικά στοιχεία προβάλλοντας τις δικές τους ηθικές προσεγγίσεις. Οδηγούνται δηλαδή σε ανατροπή μιας απόφασης που μπορεί να είναι η ορθή. Διότι η εκτελεστική εξουσία γνωρίζει την κατάσταση του ασφαλιστικού συστήματος και νομοθετεί άκρως περιοριστικά μέτρα. Αυτά τα ανατρέπει η δικαστική απόφαση, χωρίς να γνωρίζει πόσο κακή είναι η κατάσταση του ασφαλιστικού συστήματος (τα μέχρι πρότινος δεδομένα περί κόστους 10 έως 20 δισ. ευρώ πρόσφατα αναβιβάστηκαν σε έως 30 δισ. ευρώ). Η επιλογή όμως του νομοθέτη είναι δημοκρατική ακόμα και αν θίγει το θεμελιώδες δικαίωμα της σύνταξης. Διότι τότε η δικαστική απόφαση δεν κρίνει τη νομοθέτηση, αλλά «υποκαθιστά τον νομοθέτη» (βλ. Σαρμάς).

Ως δικαστικός λειτουργός θα ήθελα να αποφύγω τον σκόπελο αυτό, αντιλαμβανόμενος πως έτσι όχι μόνο υποκαθιστώ εκτελεστική και νομοθετική εξουσία, αλλά και υπονομεύω τις δημοκρατικές διαδικασίες εντέλει παραβιάζοντας την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Θέλουμε τα ελληνικά δικαστήρια να προχωρήσουν μέχρι αυτό το σημείο;

Ο Γιώργος Κτιστάκης είναι διδάκτωρ Νομικής, εισαγγελέας Εφετών