Μια καταδικασμένη σε θάνατο {LF}που απέδρασε

Οι «Σκιές στην τούνδρα» (εκδ. Βακχικόν, μτφ. Κωνσταντίνα Στασινού, 2023) είναι μία από τις σχετικώς άγνωστες μαρτυρίες για τον σταλινικό ολοκληρωτισμό στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Οι συνθήκες της συγγραφής δε, όπως και η ανακάλυψη του κειμένου, συνιστούν από μόνες τους μια δεύτερη ιστορία, παράλληλη με εκείνη που αφηγείται η Λιθουανή Ντάλια Γκρινκεβιτσούτε (1927 – 1987). Μετά την εισβολή των Σοβιετικών στο Κάουνας, τον Ιούνιο του 1941, η ίδια εξορίζεται σε ηλικία 14 ετών μαζί με τη μητέρα και τον αδελφό της στο γκουλάγκ Τρόφιμοβσκ της Αρκτικής. Μέσα στο τρένο αποχαιρετά τον παλιό κόσμο, που νομίζει για πάντα χαμένο: «Ο καθένας αφήνει πίσω του μια ζωή που τελείωσε μόλις χτες, οικογένεια, συγγενείς, φίλους. Ολοι λένε αντίο στα αγαπημένα τους πρόσωπα…» καταγράφει αργότερα, το 1949, στις αναμνήσεις της, τις οποίες θάβει στον κήπο του σπιτιού της. «Πρέπει να αποχαιρετήσω το Κάουνας. Είμαστε όλοι στα παράθυρα. Ολα τώρα ανήκουν στο παρελθόν. Χάθηκαν για πάντα… Βλέπω το καμπαναριό της εκκλησιάς των Καρμελιτών να αστράφτει στον ήλιο. Ενα τρένο με εξήντα τρία κλειστά βαγόνια γλιστρά αθόρυβα προς το απέραντο άγνωστο».

Στην πολική τούνδρα τούς περιμένουν «μόνο βρύα, ούτε ίχνος βλάστησης» και φυσικά η σκιά του θανάτου. «Πρέπει να ζήσουμε» προλαβαίνει να γράψει και το πιστεύει. Ηδη στη διαδρομή έχει συναντήσει τη θέληση για ζωή στο πρόσωπο άλλων ανθρώπων. Οπως του Αλμπέρτας, του «νέου με την όμορφη ψυχή», φοιτητή Δραματικής Σχολής. «Το θέατρο, Ντάλια, είναι το όνειρό μου, ο στόχος της ζωής μου, το άλφα και το ωμέγα μου. Μόλις τελειώσει ο πόλεμος, θα επιστρέψω στη σκηνή. Θέλω να βελτιώσω τις ζωές των ανθρώπων».

Η καθημερινή εργασία στην τούνδρα, ωστόσο, προοιωνίζεται μόνο δεινά. «Ο πρώτος μας φονικός χειμώνας στην Αρκτική είναι αυτός του 1942-43. Πέφτει πάνω μας βαριά η πολική νύχτα. Φτάνουν μαζί της και οι λυσσασμένες χιονοθύελλες, με το χιόνι να στροβιλίζεται, χορεύοντας τον χορό του θανάτου… Ο άνεμος ξεριζώνει κομμάτια της οροφής. Το χιόνι μπαίνει με μανία μέσα από τις χαραμάδες. Τυλίγομαι με ό,τι βρω». Η Ντάλια θα αντέξει και στα 21 της θα δραπετεύσει για να επιστρέψει στη γενέτειρά της, απ’ όπου ωστόσο εκδιώκεται ξανά στη Σιβηρία το 1951. Θα ξαναγυρίσει τελικά στην πατρίδα της το 1956 μετά τον θάνατο του Στάλιν, οπότε και σπουδάζει Ιατρική. Εκείνη την περίοδο ψάχνει τα χαρτιά που είχε θάψει σε ένα βάζο στον κήπο των γονιών της, αλλά δεν τα βρίσκει. Ξεκινάει να γράφει τα απομνημονεύματα από την αρχή, αυτή τη φορά πιο συνοπτικά, όπως πληροφορούμαστε στον πρόλογο της Βιτένε Μουσίκ, μεταφράστριας στη γερμανική έκδοση. Δημιουργήθηκαν μάλιστα τότε πολλά αντίγραφα του κειμένου, τα οποία κυκλοφόρησαν παράνομα. Δημοσιεύτηκαν όμως μόνο σε ένα περιοδικό της Λιθουανίας και μόλις το 1988. Η Ντάλια είχε πεθάνει από καρκίνο έναν χρόνο νωρίτερα.

Στο μουσείο και τα σχολεία

Κι ύστερα φτάνει το 1991, όταν η Λιθουανία κερδίζει την ανεξαρτησία της από την πρώην ΕΣΣΔ. Κατά τη μετακίνηση μιας παιώνιας στον κήπο των Γκρινκεβιτσούτε ανακαλύπτεται τυχαία το δοχείο με τα απομνημονεύματα, τα οποία σήμερα φυλάσσονται στο Εθνικό Μουσείο του Βίλνιους, ενώ το κείμενο διδάσκεται στα σχολεία. Οι σημερινοί μαθητές συναντούν έτσι μία «πρόγονό» τους, η οποία μαθαίνει γραμματική σε ένα επτατάξιο δημοτικό μέσα στο πολικό ψύχος. «Κάθε φορά που αρρωσταίνει η μητέρα μου, της αγοράζω ψωμί. Σήμερα, όμως, δεν μπορώ να περιμένω, γιατί η ουρά είναι πολύ μεγάλη και αν αργήσω ο διευθυντής θα με μαλώσει ξανά. Επιστρέφω στους στρατώνες, αρπάζω τα βιβλία και το μελανοδοχείο μου και σιγά σιγά ξεκινάω για το σχολείο με άδειο στομάχι. Η δεύτερη ώρα έχει ήδη αρχίσει».

Μαθαίνουν, όμως, και το σήμαινε για μια νεαρή μαθήτρια – καταδικασμένη σε θάνατο που απέδρασε – η μουσική στη μέση του πουθενά. Αυτή που ακούστηκε όταν έφτασαν στο Τροφιμόβσκ δύο τεχνικοί για να στήσουν έναν προσωρινό ραδιοφωνικό σταθμό. «Θέλοντας να μας ευχαριστήσουν ψάχνουν τους σταθμούς για να ακούσουμε μουσική… Και ξαφνικά η πιο σαγηνευτική: η “Λίμνη των κύκνων”. Οχι, δεν είναι όνειρο. Πραγματική μουσική, μουσική, μουσική! Είναι η ζωή μας, η παιδική μας ηλικία, το σπίτι μας, οι γονείς μας, το σχολείο μας – σαν αστραπή περνάει όλη η προηγούμενη ζωή μπροστά από τα μάτια μας. Η Λιθουανία, αυτός ο μακρινός τόπος, η χώρα των ονείρων μας, είναι εδώ στο δωμάτιο μαζί μας. Δεν ξέρω ακριβώς τι συνέβη μετά. Απλώς θυμάμαι να τινάζομαι πάνω και να τρέχω μες στα άδυτα της τούνδρας, να πέφτω με το πρόσωπο στο χιόνι και να κλαίω… Ομως τίποτα δεν κρατάει για πάντα. Ετσι και η απελπισία μας, πέρασε… Ο άνεμος μας τρυπούσε τα κόκαλα και τα κύματα της θάλασσας έσκαγαν με μανία στην ακτή. Το πρόσωπό μας βρεχόταν με θαλασσινό νερό».