Η Ρομιγί και τα «κλειδιά» {LF}του Θουκυδίδη

Το Πάσχα του 1969 ο Τζίμι Ζαμάρ τελείωνε τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην κλασική δέσμη, που στο Βέλγιο ονομάζεται «ελληνο-λατινική». Ξεκίνησε, λοιπόν, διακοπές από τη Βενετία με το «Enrico C», ένα μικρό λευκό επιβατηγό της εταιρείας Costa.  Μετά τις στάσεις στο Ντουμπρόβνικ και το Κότορ έφτασε στο Κατάκολο, το μικρό λιμάνι κοντά στην Αρχαία Ολυμπία. «Θυμάμαι πολύ καλά εκείνο το πρωινό: το άρωμα των πορτοκαλανθέων και των γιασεμιών, τον ζεστό αέρα, τον φωτεινό ουρανό μετά από δύο μέρες βροχερές, την μπάντα που έπαιζε το Funiculi Funicula στη γέφυρα» γράφει στο βιβλίο «Φιλέλληνες», που αναμένεται από τις εκδ. Μελάνι έως τις 6 Απριλίου. Ο μετέπειτα εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης στο Βέλγιο (ο πρεσβευτής δηλαδή της Επιτροπής στη χώρα) συγκεντρώνει σε αυτό 14 προσωπογραφίες ανθρώπων που «δέθηκαν» με τον ελληνικό πολιτισμό και τη χώρα μας. Οπως φαίνεται από τα ονόματα, τα πορτρέτα αυτά καταργούν τα χρονικά και γεωγραφικά σύνορα: Αδριανός, Λόρενς Ντάρελ, Ζακλίν ντε Ρομιγί, Εντμουντ Κίλι, Ζακ Λακαριέρ, Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, Χένρι Μίλερ, λόρδος Βύρων, Πάτρικ Λι Φέρμορ, Ζυλ Ντασσέν, Λέοναρντ Κοέν, Βικτόρια Χίσλοπ, Στίβεν Φράι, Κάθριν Χόλγουαϊν. Με την άδεια του εκδοτικού οίκου προδημοσιεύουμε αποσπάσματα από το κεφάλαιο για τη Ζακλίν ντε Ρομιγί.

Δεν προσεγγίζει την Ελλάδα από τη σκοπιά της φιλοσοφίας, πόσο μάλλον της ερμηνείας των μύθων (θα αφήσει το έργο αυτό στον συνάδελφό της στο Κολλέγιο της Γαλλίας, Ζαν-Πιερ Βερνάν), αλλά μέσω των γραπτών ενός ιστορικού: του Θουκυδίδη. Πέρα από τα στοιχεία που την έφεραν στην είσοδο -το φως, το πάθος για τη μάθηση και την κατανόηση-, η ευκαιρία να γυρίσει το χερούλι και να ανοίξει την πόρτα προσφέρθηκε την πρώτη φορά που διάβασε την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το έργο αυτό της χάρισε η μητέρα της, σε παλαιά έκδοση, για τα εικοστά της γενέθλια.

«Διάλεξα, όταν ήμουν φοιτήτρια, να εργασθώ πάνω στο Θουκυδίδη. Γιατί; με ρώτησαν αργότερα οι δημοσιογράφοι. Γιατί η τύχη έφερε να διαβάσω κάποιο καλοκαίρι μερικές σελίδες αυτού του ιστορικού του 5ου αιώνα π.Χ. και βρήκα το διάβασμά τους πολύ ωραίο. Έτσι τους είπα και ήταν η αλήθεια. Αλλά γιατί ωραίο, για ποιο λόγο; Ούτε κι εγώ το ήξερα τότε. Δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι είχα μείνει έκθαμβη και αμήχανη από την έκπληξη που μου προξένησαν εκείνες οι φράσεις οι οποίες, ύστερα από είκοσι πέντε αιώνες, ήρθαν να μου πουν, με μια φωτεινή αποκάλυψη, πράγματα της εποχής μου».

Ο Θουκυδίδης ήταν λοιπόν η πραγματική αιτία της διαδρομής της. Θα αισθάνεται πάντα για εκείνον πραγματική ευλάβεια. Η Ρομιγί μάς προσφέρει έτσι όλα τα κλειδιά για να καταλάβουμε το έργο και τη διαδρομή της. Αυτό σημαίνει ότι, σε αντίθεση με κάποιους άλλους από τους χαρακτήρες μας, δεν υπάρχει λόγος να ψάξει κανείς εκ των υστέρων για τα ίχνη του αρχικού γεγονότος που τη συγκλόνισε σε σχέση με την Ελλάδα: όλη της η ζωή χαρακτηρίσθηκε από την ίδια αποφασιστικότητα να εμβαθύνει όλο και περισσότερο το πεδίο της έρευνάς της, βοηθούμενη από ένα ασυνήθιστο πείσμα και μια ξεχωριστή ευφυΐα. Απόδειξη πως το 1973 έγινε η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο Κολέγιο της Γαλλίας, το 1975 η πρώτη γυναίκα μέλος της Ακαδημίας Επιγραφών και Γραμμάτων, και το 1987 πρόεδρός της, και το 1988 η δεύτερη γυναίκα, μετά τη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, που εξελέγη στη Γαλλική Ακαδημία. […]

Η Ελλάδα, λοιπόν, ξανά και πάντα. Και, για τη Ρομιγί, φυσικά, ουσιαστικά, τούτο σημαίνει τον Χρυσό Αιώνα της Αθήνας.

Δύο στοιχεία τη συναρπάζουν: αφενός, η διαχρονικότητα της ελληνικής γλώσσας και σκέψης εκείνης της εποχής· αφετέρου, η εκπληκτική συγκέντρωση ταλαντούχων ανθρώπων σε μια τόσο βραχεία χρονική περίοδο. Ως προς το πρώτο σημείο, τονίζει ότι «Η Ελλάδα μάς άφησε την πρώτη πραγματική λογοτεχνία του δυτικού κόσμου».

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή, δε, είναι η τεράστια επιρροή της λογοτεχνίας αυτής σε όλες τις μορφές της μέσα στους αιώνες, μέχρι και σήμερα: «Η Ελλάδα δεν κατέκτησε ποτέ κανένα λαό. Δεν επέβαλε τους θεσμούς της σε κανένα. Δεν πραγματοποίησε την ενότητά της. Νικήθηκε πρώτα από τους Μακεδόνες και μετά από τους Ρωμαίους. Είχε δημιουργήσει αποικίες σε όλη την περιφέρεια της Μεσογείου. Οι αποικίες όμως αυτές δεν ήταν παρά νησίδες ελληνικού πληθυσμού πολύ απομακρυσμένες η μία από την άλλη και δεν προσπαθούσαν να προσαρτήσουν ή να κηδεμονεύσουν τις γύρω χώρες. Ο πολιτισμός των Ελλήνων δεν είχε a priori καμία πιθανότητα να διαδοθεί έξω από την Ελλάδα… Έτσι διαπιστώνουμε ότι στη Ρώμη, οι καλλιεργημένοι άνθρωποι μιλούσαν ελληνικά ακόμη και μεταξύ τους. Διαπιστώνουμε ότι το θέατρο της Ρώμης ήταν συχνά απλή μετάφραση των ελληνικών έργων… Το ρωμαϊκό έπος με το Βιργίλιο ακολουθεί την Ιλιάδα και τη μιμείται σε σημαντικά αποσπάσματα. Στον Κικέρωνα συναντάμε πότε τον Πλάτωνα και πότε τον Ισοκράτη. Στον Οβίδιο συναντάμε τις αναμνήσεις των αλεξανδρινών ποιητών…» […]

Εάν, στο τέλος της γεμάτης συγκλονιστικές εμπειρίες διαδρομής της Ζακλίν ντε Ρομιγί, έπρεπε να συνοψίσουμε πού έγκειται πραγματικά, για εκείνη, η μοναδικότητα του λαού αυτού και πώς εξηγεί όλα όσα κληροδότησε σε βάθος χρόνου -πράγμα, που αποτελεί συνάμα, επί της ουσίας, το κεντρικό θέμα του παρόντος βιβλίου-, θα εστιάζαμε σε δύο στοιχεία: την επιδίωξη της οικουμενικότητας και το άνοιγμα προς τους άλλους. Οι Έλληνες συνέλαβαν, προπάντων, τα κατάλληλα μέσα να τα εκφράσουν: «[Κ]ανένας άλλος πολιτισμός», είπε η Ρομιγί, «δεν είχε τόσο πάθος για την τέχνη του λόγου, της απόδειξης και της ανάλυσης: και αυτό, χωρίς αμφιβολία, παραμένει το πιο αξιοσημείωτο γεγονός του ελληνισμού». Προφανώς η ευρύτητα πνεύματος αυτή -θεμελιωδώς καινοτόμο χαρακτηριστικό την εποχή εκείνη- διευκόλυνε τις επαφές και τις αλληλεπιδράσεις με τις άλλες θρησκείες, ενώ επέτρεψε επίσης την υπέρβαση του πολέμου και της βίας διά της επινόησης ενός κώδικα γραπτών αλλά και -ίσως το σημαντικότερο- άγραφων νόμων.