«Ο στοχασμός ως απόλαυση {LF}έχει σχεδόν εκλείψει»

«Αυτοί πιστεύουν ότι γίνεται να βάλεις έναν χασάπη στην εξουσία αλλά να του απαγορεύσεις διά νόμου να σφάζει» λέει ο πολιτικός πρόσφυγας Κάλε στον αστό Τσίφελ, τον οποίο συναντά στο εστιατόριο ενός σιδηροδρομικού σταθμού, κάπου στην Ευρώπη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οπου «αυτοί» είναι οι φιλελεύθεροι της εποχής (1933) που αγνοούν τη ναζιστική λαίλαπα. Στους «Διαλόγους προσφύγων» οι δύο ήρωες του Μπέρτολτ Μπρεχτ μιλούν για την αραιωμένη μπίρα, τον καπνό κακής ποιότητας, την πολιτική και ηθική, τον υλισμό, τις αρετές, την πορνογραφία, τον πατριωτισμό και τη Δημοκρατία. Ο συγγραφέας αξιοποιεί βιωματικό υλικό, καθώς ήδη από τον Φεβρουάριο του 1937 εγκαταλείπει το Βερολίνο και ύστερα από σύντομες στάσεις στην Πράγα, στη Βιέννη, στο Παρίσι και στην Ελβετία εγκαθίσταται σε ένα αγροτόσπιτο στο Σβέντμποργκ της Δανίας, όπου έως το 1939 συγγράφει ορισμένα από τα σημαντικότερα έργα του. Οπως διαβάζουμε στο επίμετρο της μεταφράστριας Δέσποινας Κούρτη: «Ο Κάλε και ο Τσίφελ ξεκαθαρίζουν ότι η αλήθεια δεν μπορεί να λεχθεί ούτε μεγαλόφωνα ούτε ξεκάθαρα. Πιστός στην απο-οικειοποίηση που ο ίδιος εισάγει στη δραματουργία, ο Μπρεχτ σημειώνει για τους ήρωές του: “Λένε όλα όσα θέλουν να πουν, αλλά με τέτοιον τρόπο ώστε να ακούγονται τουλάχιστον αμφίσημα”. Επομένως, ο αναγνώστης οφείλει να είναι προετοιμασμένος: Δεν θα είναι εύκολο να παρακολουθήσει γραμμικά τη σκέψη του συγγραφέα στη συστάδα των προσφυγικών διαλόγων του αν δεν έχει αδιάλειπτα στον νου του τη διαλεκτική διαδικασία σύγκρουσης και ένωσης που ακολουθεί ο Μπρεχτ ως διαλεκτικός υλιστής». Ενα απόσπασμα από τους «Διαλόγους προσφύγων», που κυκλοφορούν από τις εκδ. Κριτική, προδημοσιεύει το «Β» σήμερα.

ΚΑΛΕ

Όπως σας είπα και πριν, ο στοχασμός ως απόλαυση έχει σχεδόν εκλείψει. Και γενικά, όλες οι απολαύσεις. Πρώτα πρώτα, στοιχίζουν. Για μια αληθινά ωραία θέα πληρώνετε τα μαλλιά της κεφαλής σας. Πληρώνετε ακόμα και για το χέσιμο, αφού πρέπει να νοικιάσετε ένα αποχωρητήριο. Στη Στοκχόλμη γνώρισα έναν τύπο που με επισκεπτόταν τακτικά – νόμιζα ότι του άρεσε η παρέα μου, αλλά μάλλον του άρεσε το αποχωρητήριό μου, μιας και το δικό του ήταν απαίσιο.

ΤΣΙΦΕΛ

Ο Γάλλος ποιητής Βιγιόν έγραψε ένα ποίημα στο οποίο διαμαρτυρόταν λέγοντας πως αδυνατούσε να είναι εγκρατής, γιατί αλλιώς δεν θα μπορούσε να απολαύσει τον έρωτα. Η απόλαυση του φαγητού ούτε που του περνούσε από το μυαλό.

ΚΑΛΕ

Ή ακόμα και η απόλαυση της προσφοράς: Από το να φιλοξενήσουμε κάποιον μέχρι το να χαρίσουμε έναν σουγιά σ’ έναν πιτσιρίκο. Ή, ας πούμε, όταν πάμε στον κινηματογράφο. Καλούμαστε να απολαύσουμε μια ταινία που δεν ήταν καθόλου απολαυστική για εκείνους που τη γύρισαν. Αλλά το σημαντικότερο είναι πως οι απολαύσεις είναι εντελώς αποκομμένες από την υπόλοιπη ζωή. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ανάπαυλα για να επιστρέψουμε σε αυτά που δεν απολαμβάνουμε. Άλλωστε, πληρωνόμαστε μόνο για όσα δεν απολαμβάνουμε. Μια πόρνη κάποτε μου παραπονέθηκε ότι ένας πελάτης τής αρνήθηκε την πληρωμή επειδή κάποια στιγμή ξεχάστηκε και αναστέναξε ηδονικά. Και μετά με ρώτησε πώς είναι τα πράγματα στον κομμουνισμό. Αλλά ξεφύγαμε από το θέμα μας.

ΤΣΙΦΕΛ

Δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω. Δεν είμαστε όμως εντεταλμένοι να καταλήξουμε κάπου. Δηλαδή δεν χρειάζεται οπωσδήποτε να φτιάχνουμε μόνο καπέλα ή τσακμάκια. Έχουμε τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε ό,τι θέλουμε να σκεφτούμε, ή μάλλον ό,τι μπορούμε να σκεφτούμε. Οι σκέψεις μας είναι σαν την τζάμπα μπίρα. Πάντως, ελπίζω να μην παρεξηγηθώ, αφού δεν είμαι κυβέρνηση και επομένως δεν μπορώ να επωφεληθώ από αυτό. Δεν εκφράστηκα επ’ ουδενί αρνητικά για τον στοχασμό, όπως ίσως σας φάνηκε. Είμαι αυτό που ο δρ Γκέμπελς ονομάζει τέρας ευφυΐας. Απλώς είμαι εναντίον μιας κοινωνίας όπου κανένας δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς γιγαντιαία παραγωγή σκέψης, δηλαδή είμαι κατά της κοινωνίας που επιθυμούσε o δρ Γκέμπελς, o οποίος λύνει τέτοιου είδους προβλήματα με το να απαγορεύει τη σκέψη.

ΚΑΛΕ

Εγώ δεν συμφωνώ με εκείνους που θεωρούν τον Χίτλερ απλώς κρετίνο. Δηλαδή, αν έκανε πως σκεφτόταν, την ίδια στιγμή θα έπαυε να είναι ο Χίτλερ;

ΤΣΙΦΕΛ

Έχετε άδικο. Άλλωστε η Γερμανία δεν περίμενε τον Χίτλερ για να γίνει αυτό το είδος εθνικού δρυμού για τον στοχασμό, όπου απαγορεύεται το κυνήγι κάθε σκέψης. Ας πούμε πως τώρα απλώς ο φράχτης γύρω της έγινε ηλεκτροφόρος. Είναι ανόητο να υποτιμούμε τον λόγο που έβγαλε ο Χίτλερ προς τους βιομηχάνους της Ρηνανίας το 1932 σαν ένα μάτσο κουταμάρες. Μπροστά σ’ αυτή την ομιλία, τα άρθρα και τα λογύδρια των φιλελεύθερων του σωρού είναι για παιδάκια. Ο Χίτλερ τουλάχιστον ξέρει πως δεν νοείται καπιταλισμός χωρίς πόλεμο, γεγονός που αγνοούν οι φιλελεύθεροι. Απόδειξη η γερμανική λογοτεχνία, η οποία, όπως λέει και ο Καρλ Κράους, παρά τον Τόμας Μαν και τον Βάλτερ Μέρινγκ δεν έχει σωτηρία.

ΚΑΛΕ

Αυτοί πιστεύουν ακόμα ότι γίνεται να βάλεις έναν χασάπη στην εξουσία αλλά να του απαγορεύσεις διά νόμου να σφάζει.

ΤΣΙΦΕΛ

Δηλαδή βούτυρο στο ψωμί για έναν λάτρη του χιούμορ! Δεν συμφωνείτε ότι η καλύτερη απάντηση σε όσους ρωτούν θορυβημένοι: «Πώς μπορούμε να έχουμε ελεύθερο ανταγωνισμό χωρίς να φτάσουμε στην αναρχία;» είναι τα καρτέλ; Και φυσικά μιλώ συγκεκριμένα για τις απόπειρες των καρτέλ να επιβάλουν μια διεθνή τάξη οι οποίες μας οδηγούν στις διεθνείς συρράξεις. Οι πόλεμοι δεν είναι τίποτε άλλο από προσπάθειες να διατηρηθεί η ειρήνη.