«Υψιστη ευθύνη σήμερα: να μη θέσεις σε κίνδυνο τη ζωή άλλων»

Η συνέντευξή μας έγινε σε ένα διάλειμμα της καθημερινής μελέτης του. Την ώρα που μιλούσαμε στο τηλέφωνο μάλιστα ζήτησε ευγενικά «λίγο χρόνο για να τακτοποιήσει το βιολί». Η ερώτηση προέκυψε αβίαστα για το πόσο χρόνο αφιερώνει καθημερινά στη μουσική μελέτη. Το ίδιο αυθόρμητη ήταν και η απάντηση του Λεωνίδα Καβάκου: «Οχι αρκετό γιατί έχω πολλές υποχρεώσεις: την άλλη εβδομάδα αρχίζει η περιοδεία στην Ισπανία, ενώ υπάρχουν και άλλα πράγματα που τρέχουν, όπως η επικείμενη συναυλία με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών. Οταν περνούν οι μέρες χωρίς το βιολί, αρχίζω και δυστυχώ. Γι’ αυτό θεωρώ τον εαυτό μου ευλογημένο. Οτι ακόμη και σήμερα η πιο ευτυχισμένη μου μέρα είναι μια μέρα ησυχίας στο σπίτι, όπου μπορώ να μελετήσω όσες ώρες θέλω χωρίς να έχω το άγχος να πάω πουθενά. Πιο νέος σταματούσα μόνο όταν πονούσε η πλάτη και δεν μπορούσα να συνεχίσω κρατώντας το βιολί. Τώρα πια δεν τα κάνω αυτά. Πρέπει κανείς να μάθει ν’ ακούει και το σώμα του. Κανονικά αυτό θα έπρεπε να το κάνουμε από την παιδική ηλικία, αλλά η παιδεία μας είναι απαράδεκτη. Τώρα η νέα γενιά εξασκείται στο σώμα, αλλά ατροφεί στο πνεύμα. Δεν έχουμε βρει ακόμη την ισορροπία μας για να έχουμε αυτό που έλεγαν οι αρχαίοι, “νους υγιής εν σώματι υγιεί”».

Η επικείμενη συναυλία με την ΚΟΑ στην οποία αναφέρεται είναι της επόμενης Κυριακής, όπου ο ίδιος θα διευθύνει το σύνολο, στο πλαίσιο του προγράμματος «Προσφορά Μουσικής και Μουσική Προσφορά», που τελεί υπό την αιγίδα του. Η ΚΟΑ συμπράττει έτσι για έκτη χρονιά με τον διάσημο βιολονίστα και αρχιμουσικό παρουσιάζοντας ξεχωριστά έργα του συμφωνικού ρεπερτορίου: το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο και ορχήστρα αρ. 1 σε ντο μείζονα του Γιόζεφ Χάιντν και τη Συμφωνία αρ. 6 σε μι ύφεση ελάσσονα του Σεργκέι Προκόφιεφ. Σολίστ, ο τσελίστας Τιμόθεος Γαβριηλίδης Πέτριν. Ειδικά για την περίσταση, ο σπουδαίος βιολονίστας μας έδωσε την αμοιβή του για τις ανάγκες της ορχήστρας, ενώ τα έσοδα της συναυλίας κατευθύνονται σε φιλανθρωπικούς σκοπούς.

Οι εμφανίσεις σας στη μουσική διεύθυνση, όπως αυτή με την ΚΟΑ, έχουν πλέον το πρόσημο της κοινωνικής προσφοράς. Πρέπει να δίνει και η τέχνη το δικό της μερίδιο και ερεθίσματα στην κοινωνία;

Αυτή είναι η ιδέα της πρωτοβουλίας με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών. Αυτό που περιγράψατε είναι ο ορισμός της τέχνης. Ο ρόλος της είναι να κρατάει τον νου σε εγρήγορση και την ψυχή σε ηρεμία και αρμονία.

Η αλήθεια είναι ότι διανύουμε μια ταραγμένη εποχή, κατά την οποία όλοι σταθήκαμε ίσοι απέναντι στον κοινό κίνδυνο. Ποιες ήταν οι δικές σας σκέψεις;

Δεν άλλαξε κάτι. Πάντα ήμασταν – και θα είμαστε – στον δρόμο που καταλήγει στο ίδιο σημείο. Απλώς στην ανθρωπότητα υπήρχαν πάντα εξαιρέσεις, άνθρωποι προικισμένοι κατά καιρούς και εποχές, που κάποιοι υπήρξαν πρωτοπόροι. Αλλά ακόμη και αυτοί υπόκεινται στον νόμο της βιολογικής φθοράς. Την ξεπερνούν στο πνευματικό σκέλος. Από εκεί και πέρα όλοι μαζί πληρώνουμε τα λάθη, όλοι μαζί χαιρόμαστε τα αγαθά που κατακτάμε. Το όπλα της ανθρωπότητας είναι τα πνευματικά επιτεύγματα – δώρα για να προχωρήσουμε. Ιδιαίτερα σήμερα που υπάρχει η δυνατότητα να έχουμε πρόσβαση σε πολλές «πηγές» σε σχέση με παλαιότερα, όταν ήταν κρυμμένη η γνώση στους ναούς.

Αυτή η ευκολία στη γνώση γιατί δεν μας κάνει καλύτερους;

Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε την παραβολή των ταλάντων. Δίπλα μας μπορεί να βρίσκονται εκείνοι που δεν τους ενδιαφέρει να είναι στάσιμοι. Δεν επιθυμούν απλώς να απολαμβάνουν οτιδήποτε υπάρχει γύρω τους και προσφέρεται από τη ζωή και από τις συνθήκες. Υπάρχουν και οι άνθρωποι που ψάχνουν, ψάχνονται, προσπαθούν, προοδεύουν και εξελίσσονται. Αναζητούν ως ανήσυχα πνεύματα γνώσεις ή ακόμη και συναισθήματα που μπορεί να τους φέρουν πιο κοντά σε αυτό που ψάχνουν ως αποστολή στη ζωή τους και που δεν μπορούν να το εκφράσουν με λέξεις. Και αυτή είναι βέβαια η ομορφιά της πνευματικής διάστασης. Αυτό μας κρατάει σε εγρήγορση. Αν είχαμε κάτι χειροπιαστό, κάποια στιγμή θα το αγγίζαμε και θα τελείωνε!

Κρατάτε κάποιο συμπέρασμα για την τέχνη από την περιπέτεια της πανδημίας;

Η τέχνη δεν υπέστη κλυδωνισμό, παρά μόνο οι καλλιτέχνες. Η τέχνη είναι για κάποιους μια σοβαρή αιτία ζωής. Ο άνθρωπος που τη δημιουργεί είναι απλώς ένα πετραδάκι – σημαντικό βεβαίως – μέσα στην αιωνιότητα. Για μένα είναι το αποτύπωμα της πορείας του ανθρώπου προς τη θέωση. Είναι μια έμπνευση, δηλαδή πνοή που έρχεται στον άνθρωπο από κάπου. Οπως για παράδειγμα όταν δημιουργείται ένα υπέροχο καλλιτεχνικό έργο, πανανθρώπινο και αιώνιο. Μην ξεχνάμε ότι επιστημονικά έχει αποδειχθεί ότι ούτε ο χώρος ούτε ο χρόνος είναι όπως τους πιστεύουμε. Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να προσπαθούμε να φέρουμε τη ζωή και τον κόσμο στο μέγεθος το δικό μας. Αυτή είναι η μεγαλύτερη αυταπάτη και όσο συνεχίζουμε έτσι θα τρώμε τη μια σφαλιάρα μετά την άλλη. Αντί να προσπαθήσουμε εμείς να ανοίξουμε και να αφήσουμε ό,τι επιτρέπεται από αυτά τα πανανθρώπινα, τα συμπαντικά, να μας πλησιάσει. Εκείνα δηλαδή που μπορούν να μας βοηθήσουν στην πορεία προς τη θέωση.

Οι καλλιτέχνες βρέθηκαν σε δύσκολη θέση τα τελευταία σχεδόν δύο χρόνια, έχοντας στην καλύτερη περίπτωση ένα κρατικό βοήθημα. Μπορεί να προχωρήσει ο πολιτισμός μόνο μέσα από αυτό;

Κατ’ αρχάς, το μεγαλύτερο σφάλμα κατά τη διάρκεια της πανδημίας είναι ότι η τέχνη και δη οι καλλιτέχνες αντιμετωπίστηκαν ως επάγγελμα. Το χειρότερο που έγινε, κατά την άποψή μου, είναι πως ενώ αντιμετωπίσαμε μέσω της επιστήμης την πανδημία αγνοήσαμε τελείως τον ψυχολογικό και τον πνευματικό παράγοντα. Και σε αυτούς τους δύο θεωρώ ότι ισάξιο ρόλο θα μπορούσαν να είχαν διαδραματίσει οι τέχνες.

Με ποιον τρόπο;

Ξέρουμε ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας, στο πρώτο κύμα, όταν όλα ήταν θολά, υπήρξαν κάποιες περιπτώσεις αιθουσών οι οποίες δεν σταμάτησαν να λειτουργούν. Βεβαίως, με πολύ προσεκτικό τρόπο, με πρωτόκολλα και όλα τα μέτρα ασφαλείας που έπρεπε να παρθούν. Στην Ευρώπη, στην Απω Ανατολή και στην Αμερική κατανόησαν ότι δεν είναι θέμα μόνο του μουσικού, ο οποίος και θα χάσει τη δουλειά του και δεν θα πληρωθεί. Αντιλήφθηκαν ότι η μουσική – και δη η συμφωνική – είναι μια διέξοδος ψυχική και πνευματική σε μια περίοδο κατά την οποία υπήρχαν τόσοι περιορισμοί στις περισσότερες εκφάνσεις της ζωής. Διότι τι να το κάνω αν βγούμε σώοι και αβλαβείς – αν υποτεθεί ότι μπορεί να συμβεί – και είμαστε ψυχολογικά και πνευματικά κατεστραμμένοι; Ποιος μπορεί να πει ότι η υγεία ενός ανθρώπου είναι μόνο η βιολογική του κατάσταση; Ως υπανάπτυκτη κοινωνία αγνοήσαμε πάρα πολύ σημαντικούς φορείς υγείας, πάνω στον πανικό μας βεβαίως και απέναντι σε έναν εχθρό που θέριζε ζωές. Σκεφτήκαμε μόνο μία διάσταση. Βεβαίως ήταν επιβεβλημένα τα lockdown, αλλά έγιναν και πολύ σημαντικά σφάλματα. Δεν προσφέρθηκε στην ανθρωπότητα πνευματική και ψυχολογική διέξοδος από μια κατάσταση περιορισμών – αναγκαίων – ακόμη και στοιχειωδών ελευθεριών. Πώς μπορείς να ζητάς από έναν άνθρωπο που ζει σε ένα μικρό διαμέρισμα χωρίς φως και πράσινο να είναι περιορισμένος για πέντε μήνες χωρίς να του προσφέρεις και κάτι άλλο;

Πιστεύετε, ωστόσο, ότι μπορεί να προκύψει ένας νέος διχασμός με βάση τα υγειονομικά μέτρα; Κάποιοι βλέπουν μια τέτοια πτυχή στην υπόθεση του Αρη Σερβετάλη.

Σε καμία περίπτωση. Είμαι της άποψης ότι η ύψιστη ευθύνη που έχει κανείς αυτή τη στιγμή απέναντι στον συνάνθρωπό του είναι να μην του προκαλέσει πρόβλημα υγείας. Ολα τα άλλα είναι λόγια του αέρα. Δεν μπορεί να διανοείται ότι μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή ενός άλλου ανθρώπου. Εκεί αρχίζουν και σταματούν τα πάντα. Ολα όσα παρουσιάζονται ως αντιλήψεις με λαϊκίστικο τρόπο είναι απαράδεκτα. Δεν μπορώ να φανταστώ ότι η δική μου δραστηριότητα θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο έναν συνάνθρωπό μου. Πρέπει να υπακούμε στην επιστήμη που γνωρίζει τον τρόπο για να βγούμε ασφαλείς από αυτή την κατάσταση και να μην υποδεικνύουμε σαν φθηνοί πολιτικάντηδες την άποψή μας. Αν δεν θέλει κάποιος να εμβολιαστεί, είναι δικαίωμά του, αλλά να μείνει σπίτι του και να μην εργάζεται. Αν δεν κάνω λάθος, ο συγκεκριμένος ηθοποιός εργαζόταν. Αρα έθετε σε κίνδυνο τους συναδέλφους του. Δεν υπάρχει η ισότητα απέναντι στο δικαίωμα της ζωής; Τι λέει επ’ αυτού εκείνος που μιλάει για διαχωρισμό;