Ιάκωβος Καμπανέλλης (ΙΙ)

Το έργο – σταθμός στην ελληνική δραματουργία, η «Αυλή των θαυμάτων» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, παρότι είναι κωδικό, τουλάχιστον ιδεολογικά, έργο για την εποχή του και για την ιστορία της ελληνικής σκηνικής τέχνης, δεν είναι ένα έργο που φύτρωσε ξαφνικά, ούτε είναι ως προς τα κοινωνικά του δεδομένα πρωτότυπο. Ακόμα και η αυλή ως χώρος έπαιζε σημαντικό ρόλο στη δραματουργία, το κωμειδύλλιο και το δραματικό ειδύλλιο, είδη καθαρόαιμα ελληνική ιθαγένειας, στην αυλή διαδραματίζονταν, σε αυλή και οι «Φοιτητές» του Ξενόπουλου και βεβαίως στην αυλή το «Φιντανάκι» του Παντελή Χορν. Είχα αιφνιδιάσει τον φίλο Καμπανέλλη, όταν είχε προσκληθεί στα μαθήματά μου στο Πανεπιστήμιο την εποχή που ανέλυα το έργο του, όταν δύο φοιτητές μου (ο ένας σήμερα συνάδελφος κριτικός, ο Κωνσταντίνος Μπούρας) διάβασαν την εργασία τους, ο ένας την «Αυλή» του ίδιου του Καμπανέλλη, ο άλλος την «Αυλή μας» του Κώστα Χατζηαργύρη, ενός από τα ιδρυτικά στελέχη του Θεάτρου Τέχνης. Ο Καμπανέλλης εξήγησε πως το έργο του Χατζηαργύρη είχε απορριφθεί από τον Κουν ως καθαρά ηθογραφικό (πράγματι, είναι ένα λαϊκό μελό), αλλά υπέδειξε στον Καμπανέλλη να γράψει ένα έργο που να διαδραματίζεται σε αυλή, ένα σύγχρονο πάρισον της αρχαίας ορχήστρας. Εργο με τον ίδιο τίτλο, «Αυλή», έχει γράψει και παίξει σε περιοδείες και ο Μίμης Φωτόπουλος.

Ολες οι «αυλές» είναι, όντως, εμβληματικοί χώροι της ελληνικής κοινωνικής ζωής. Ο Καμπανέλλης, όμως, στο πρώτο του αριστούργημα, κατέγραψε μέσα από τη «μοίρα» ανέστιων, άνεργων, κυνηγημένων λούμπεν Ελλήνων την καίρια στιγμή που η Ελλάδα, απρογραμμάτιστα, πρόχειρα, έκανε το τολμηρό και θανάσιμο άλμα από την κοινωνία των αγροτικών, περιθωριακών, προσφυγικών ηθών, παραδόσεων και επαγγελμάτων στην κοινωνία των λαϊκών συνοικισμών, της λαϊκής αυλής με την κληματαριά και το πηγάδι στη λαϊκή φτηνή πολυκατοικία, στα γραφεία της μετανάστευσης, στα ναυτικά φυλλάδια, στις αεριτζίδικες δουλειές του ποδαριού, στους δοσάδες και στα λαμόγια.

Το εύρημα του Καμπανέλλη ήταν να δραματοποιήσει τη μετάβαση, χωρίς ετοιμασία και ετοιμότητα, από το λούμπεν στοιχείο στη μικροαστική μιζέρια. Από την αυλή στη λαϊκή πολυκατοικία ή το αυθαίρετο με τις λαμαρίνες, τη φουφού και την αλισίβα. Και στο βάθος το Ελντοράντο της απελπισίας, τα ορυχεία του Βελγίου, τα εργοστάσια της Γερμανίας, την Αυστραλία, την Αμερική. Αγρότες και αγρότισσες που, χωρίς παράδοση και ειδίκευση, γίνονταν λαντζέρηδες και παραδουλεύτρες στο Σίδνεϊ και στο Σικάγο.

Αυτή την τραγική κοινωνικά, οικονομική και ηθική μοίρα κατέγραψε ο Καμπανέλλης. Στο εσωτερικό της χώρας ήταν έντονα τα τραύματα, τα μίση, οι αποκλεισμοί του Εμφυλίου. Στην «Ηλικία της νύχτας» καταγράφεται αυτός ο διχασμός, με σύμβολο ένα διώροφο, όπου στο ισόγειο κάποιοι εσωτερικοί μετανάστες θρηνούν τον γιο που τουφεκίστηκε ως αριστερός και στον επάνω όροφο ζει η οικογένεια ενός πλούσιου, παλιού μαυραγορίτη στρατιωτικού. Ελληνικότατα, από την εποχή των αρχαίων τραγικών, η νέα γενιά χωρίς προκαταλήψεις ερωτεύεται συχνά επί ματαίω.

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ. Ο Καμπανέλλης, διασκευάζοντας το 1959 το «Παραμύθι χωρίς όνομα» της Πηνελόπης Δέλτα επανατοποθέτησε, συχνά με λαϊκό και μακάβριο χιούμορ, τη φαγωμάρα του εθνικού διχασμού στα ηγετικά στρώματα της ελληνικής κοινωνίας, τα συμφέροντα και τις διαπλοκές, αλλά και τη λαϊκή, τουλάχιστον τότε, ηθική και κοινωνική ευθύτητα και τιμιότητα των σκοπών και των μέσων.

Το μέγα ιστορικό, πάντως, μάθημα ήταν πως σε αυτό τον έρμο τόπο ποτέ δεν διδασκόμαστε από την ιστορία, αλλά κάνουμε την πλαστή σημαία της ιστορίας σύμβολο για την εξόντωση του γείτονα. Ο Καμπανέλλης, ως συνείδηση των τραυμάτων και των θαυμάτων των μεταπολεμικών περιπετειών, ανίχνευσε τιμιότητα σκοπών και οραμάτων μέσα στη σύγχυση και στα εγκλήματα της εμφύλιας διαμάχης. Στα έργα του «Γειτονιά των αγγέλων» (1963), «Βίβα Ασπασία» (1966), «Οδυσσέα, γύρισε σπίτι» (1966) ανιχνεύει τα σκοτεινά μονοπάτια της εμφύλιας κατάρας, είτε με σύγχρονα θέματα, είτε αναφέροντας παλιές, ανάλογες φυλετικές αμαρτίες.

Στη διάρκεια της δικτατορίας, και μετά τη δραματουργική (αλλά εμπορικά θριαμβική) αποτυχία της «Ασπασίας» του, την οποία τότε, ως νέος κριτικός, είχα κρίνει αυστηρά (ο Καμπανέλλης δεν τη συμπεριέλαβε στα Απαντά του!) με μια σειρά έργων με τη δομή μιας επιθεώρησης (με νούμερα και τραγούδια), «Το μεγάλο μας τσίρκο», «Το κουκί και το ρεβύθι», «Ο εχθρός λαός» (1972 ως 1975), άλλοτε εύστοχα και καίρια, άλλοτε επιφανειακά και δημαγωγικά, ευνοούσης και της εποχής (από τη χούντα στη νέα εποχή, χωρίς πυξίδα) έκανε το χρέος του, κυρίως ως πολίτης και τολμηρός πνευματικός ταγός. Σε τέτοιες καίριες ιστορικές στιγμές δεν μετράει τόσο το ύφος, αλλά το ήθος.

Το 1976, με τα μονόπρακτα «Πρόσωπα για βιολί και ορχήστρα», ο Καμπανέλλης εισέρχεται στην ώριμη περίοδο της δραματουργίας του. Και για τη δραματουργία, από τον Αισχύλο ως τον Σαίξπηρ και από τον Μολιέρο ως τον Ιψεν και φτάνοντας στον Μπέκετ και τον Πίντερ, η ωριμότητα σημαίνει μια ισορροπία πάνω σε τεντωμένο σκοινί. Χωρίς πάθη, αλλά με πάθος για την αλήθεια, για μια αναζήτηση της δικαιοσύνης στην ετυμηγορία των αποφάσεων και της κριτικής. Ετσι, το 1978 ο Καμπανέλλης δίνει το πρώτο αριστούργημα της νέας συγγραφικής του σοδειάς: «Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού». Παίχθηκε τότε από το Θέατρο Τέχνης και αργότερα, σε μια έξοχη παράσταση, από το Αμφιθέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου. Το έργο αυτό είναι μια ιδιοφυής δραματική, σπαρακτική σάτιρα, υψηλών υφολογικών και ιδεολογικών προδιαγραφών. Γύρω από τον ετοιμοθάνατο εκπρόσωπο της μεγαλοαστικής μεταπολεμικής ρεμούλας σπαράσσονται, ξεγυμνώνονται, εξευτελίζονται όλα τα τέκνα – κληρονόμοι μιας τάξης που γέμισε τον τόπο με όλων των ειδών τα αυθαίρετα, υλικά, ηθικά, οικονομικά και αισθητικά, όλη τη λαμογιά, τη φτήνια, την απάτη, την προδοσία ανθρώπων και ιδεών. Καίρια συγγραφική, ιδιοφυής σκηνή, όταν ο ευρισκόμενος σε κώμα πατριάρχης της διαπλοκής και της κερδοσκοπίας ανοίγει τα μάτια του ή κινείται, δείχνοντας σημεία ζωής, όταν βάζουν στη μύτη του να μυρίσει ένα χαρτονόμισμα!

ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ’80. Το 1981 το Θέατρο Τέχνης ανέβασε ένα έργο του Καμπανέλλη, «Ο μπαμπάς ο πόλεμος», ένα έργο που είχε μείνει για χρόνια στα συρτάρια του, γιατί στην εποχή που γράφτηκε το θέατρό μας δεν ήταν έτοιμο ακόμη να κάνει ειρωνική και αυστηρή κριτική στην ευρωπαϊκή και αμερικανική διαχείριση του πολέμου. Ο Καμπανέλλης τόλμησε να μη διαχωρίσει τους πολέμους σε καλούς και κακούς, σε καταστροφικούς και σωτήριους. Την εποχή που παίχθηκε το έργο υπήρχε ένα γενικότερο πνεύμα κριτικής των θεσμών, διεθνώς και στην Ελλάδα, με τα ευέλπιδα συνθήματα μιας Αλλαγής. Το 1988 το Εθνικό Θέατρο, με σκηνοθέτη τον σπουδαίο πνευματικό άνθρωπο Γιώργο Μιχαηλίδη, ανέβασε το, αυτοβιογραφικό σχεδόν, έργο του Καμπανέλλη «Ο αόρατος θίασος». Θα έλεγα πως ήταν η αυτοβιογραφία κάθε υπεύθυνου και συνειδητού μεταπολεμικού Ελληνα. Ο επαρχιώτης Νάξιος Καμπανέλλης απηχούσε τραύματα, ελπίδες, ψευδαισθήσεις, γκάφες, ηρωικές εξόδους από τη μιζέρια της δικής μου γενιάς από την επαρχιώτικη ρουμελιώτικη πατρίδα μου. Ενα πολυπρόσωπο έργο που μόνο σε ένα επιχορηγούμενο θέατρο μπορεί να παιχθεί είναι μια σάγκα, ένα σύνηθες τραγικό και κωμικό, συχνά, έπος του διπλανού μας συμπολίτη σε μια κοινωνία που καβαφικά «συσχέτιζε κουτά» σε όλες τις πτυχές και του ιδιωτικού και του δημόσιου βίου.

Το 1992 ο Θανάσης Παπαγεωργίου ανέβασε στο Θέατρο Στοά τα παλιότερα μονόπρακτα του Καμπανέλλη «Ο Πανηγυρικός», μια καταλυτική σάτιρα της δικτατορίας, το σπαρακτικό, τσεχωφικής στόφας μονόπρακτο «Αυτός και το παντελόνι του» (που είχε ανεπανάληπτα πρωτοερμηνεύσει ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ερμηνεία που ισάξια έφτασε ο Παπαγεωργίου) και τον άπαιχτο, έξοχο μονόλογο «Ο επικήδειος», μιας σάτιρας της ανόητης, ακόμη και σε φτασμένους πνευματικούς ανθρώπους, προσπάθειας να διασώσουν με τεχνάσματα και σκηνοθεσίες τη μεταθανάτια μοίρα τους. Το χειρόγραφο αυτού του μονόπρακτου μας το διάβασε σε τέσσερις ανθρώπους ο Καμπανέλλης στο σπίτι του Ματθαίου Μουντέ  στη Χίο και το χάρισε στη μακαρίτισσα γυναίκα μου.

Το 1992 ο Καμπανέλλης παρέδωσε στην ιστορία του θεάτρου του τόπου μας, κατά την ταπεινή μου γνώμη, το αριστούργημά του: «Ο δρόμος περνά από μέσα». Είναι ένα εξαίσιο ρέκβιεμ για μια γενιά της ελληνικής κοινωνίας που είχε μια αρχοντιά, ένα σέβας για τα τιμαλφή του βίου, μια έγνοια για το φυσικό και αρχιτεκτονικό τοπίο και μια συμβίωση υπαρξιακή, και με τα λάθη και με τα εγκλήματα και με τις εξάρσεις, ενός λαού σαν τον ελληνικό που χρειάστηκε να περάσει συχνά σουρνάμενος κάτω από τα καυδιανά δίκρανα και της παγκόσμιας και της δικής μας αδιέξοδης ιστορίας, χωρίς να χάσει ποτέ την ευσέβειά του για τις αιμάσσουσες πληγές του και τις χαμένες του ευκαιρίες. Στο έργο αυτό ένας παλιός άρχοντας, ένα λαμόγιο της αγοράς μνήμης και ένας κοσμοπολίτης Ελληνας, χωρίς ρίζες, παλεύουν να ιδιοποιηθούν και να καταστρέψουν την αυθεντική, λαϊκή αθωότητα. Και όλοι χάνουν τα πάντα σε αυτό το επικίνδυνο παιχνίδι. Εργο διαθήκης του Καμπανέλλη που, αν είχαμε Εθνικό Θέατρο πιστό στους λόγους ύπαρξής του, θα το είχε διαρκώς στο ρεπερτόριό του.