Λέμε συνήθως ότι το «1984» είναι ήδη εδώ. Και ίσο Τζορτζ Όργουελ να μην ήταν ποτέ άλλοτε τόσο κοντά μας όσο στους «ενδιαφέροντες καιρούς» που ζούμε.
Από τις εξελίξεις της τεχνολογίας –που μοιάζει να ξεπερνά το ένα ρεκόρ μετά το άλλο, ειδικά μετά την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης– έως την άνοδο του αυταρχισμού σε Ευρώπη, Ασία και Αμερική.
Και αν κάτι φέρνει το 1984 πιο κοντά στο 2026, αυτό είναι πρωτίστως η κατανόηση του Οργουελ για τον σκοπό και τη φύση της προπαγάνδας και της παραπληροφόρησης. Η δεύτερη προέρχεται από εκείνους που βρίσκονται στην κορυφή της εξουσίας και αναπτύσσεται για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά τους.
Ο έλεγχος, όμως, εκτείνεται πέρα από αυτό. Στον κόσμο του ήρωα Γουίνστον Σμιθ, ακόμη και το κουτσομπολιό μετατρέπεται σε εμπόρευμα για τους σκοπούς του κόμματος. Το αστυνομικό κράτος ενθαρρύνει τους ανθρώπους να καταγγέλλουν τους φίλους, τους γείτονες ή τους εραστές τους – ακόμη και τα παιδιά να καταγγέλλουν τους γονείς τους.
Το «οργουελικό», λοιπόν, είναι στοιχείο της ρητορικής ακόμη και αν δεν έχει διαβάσει κανείς τα μυθιστορήματα του συγγραφέα.
Με την ίδια έννοια που το «καφκικό» επικάθεται σε πολλαπλές ερμηνείες της καθημερινότητάς μας. Πέρα από τις ερμηνείες, πάντως, υπάρχουν τα γεγονότα – κι αυτά λειτουργούν πάντα ως γέφυρα με την εποχή μας. Η ιδέα, για παράδειγμα, ότι η πίστη στο Κόμμα ξεπερνάει την αυτοσυνείδηση των οπαδών, έτσι ώστε να αποδέχονται εκουσίως την υποταγή («Ξέρεις τι θα πω όταν βρεθώ μπροστά στους δικαστές;» ρωτάει ο Πάρσονς τον Γουίνστον Σμιθ. «”Ευχαριστώ” θα τους πω, “ευχαριστώ που με σώσατε πριν να είναι πολύ αργά”»). Η εικόνα των απαράτσικ που διαφθείρονται ως το χοιρινό τους μεδούλι από τα προνόμια ή η δίψα του Κόμματος να εξουσιάζει: «Η εξουσία δεν είναι μέσον, είναι ο τελικός σκοπός. Κανείς δεν εγκαθιδρύει μια δικτατορία για να προστατέψει μιαν επανάσταση. Κάνει την επανάσταση για να εγκαθιδρύσει μια δικτατορία» (Ο’ Μπράιεν στο «1984»). Η «διπλόσκεψη», που τηρουμένων των αναλογιών φτάνει με διακλαδώσεις στην εποχή της μετα-αλήθειας: «Να ξέρεις και να μην ξέρεις, να έχεις συνείδηση όλης της αλήθειας ενώ λες έντεχνα κατασκευασμένα ψεύδη, να έχεις ταυτόχρονα δύο γνώμες που η μία αναιρούσε την άλλη, γνωρίζοντας ότι είναι αντιφατικές και πιστεύοντας και στις δύο, να χρησιμοποιείς τη λογική ενάντια στη λογική, να αποκηρύσσεις την ηθική και ταυτόχρονα να εγείρεις αξιώσεις σ’ αυτήν, να πιστεύεις ότι η δημοκρατία ήταν αδύνατη και ότι το Κόμμα ήταν ο θεματοφύλακας της δημοκρατίας…». Το μήνυμα του Οργουελ κρυβόταν στη διαρκή μάχη – τη μόνη που υπερασπιζόταν πέρα από την ανάγκη του δημοκρατικού σοσιαλισμού – ανάμεσα στην ελευθερία και τον ολοκληρωτισμό. Και αν πρέπει να του πιστωθεί σίγουρα η λογοτεχνική αρετή της αμφισημίας, είναι το «Παράρτημα» του «1984», που αφήνει ανοιχτή την οδό της ελπίδας: οι κανόνες της Νεογλώσσας (newspeak) γράφονται στην παλιά αγγλική. Το Κόμμα δεν κυβερνά πια.
Με τις σκέψεις ανοίγουμε την τελευταία προσθήκη στην πρόσφατη γενναία παραγωγή τίτλων του Όργουελ: το graphic novel «1984» σε εικονογράφηση και διασκευασμένο σενάριο του Γάλλου 36χρονου Ξαβιέ Κοστ (Xavier Coste), το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδ. Οξύ, σε στρωτή μετάφραση του Βασίλη Μπαμπούρη. Σε αρκετά σημεία η λογική του δημιουρηού είναι να αφήσει το σχέδιο να «αναπνέει» προσδίδοντας στην ιστορία την απαραίτητη δυστοπικά επική διάσταση. Άλλοτε πάλι χρειάζονται οι λεπτομέρειες για να μείνουμε κοντά στον ήρωα Σμιθ, οπότε ο εικονογράφος «σπάει» τα κάδρα του σε μικρότερα καρέ. Πρέπει άλλωστε να υπάρχει διάχυτη η αίσθηση ότι ο Μεγάλος Αδελφός μπορεί να παρακολουθεί και να ρυθμίζει τα πάντα. «Πάρε για παράδειγμα το “καλός”» λέει στον Σμιθ ο υπεύθυνος του Λεξικού. «Αν έχεις μια λέξη όπως το “καλός”, τι νόημα έχει να έχεις και μια λέξη όπως το “κακός”; Το “μηκαλός” είναι πιο σωστό, επειδή είναι το ακριβώς αντίθετο του “καλός”, κάτι που δεν είναι η άλλη λέξη». Μια καλή βιβλιοφιλική πρόταση -237 ωφέλιμων σελίδων μεγάλου σχήματος- για να περάσει ένας σημαντικός τίτλος σε νεότερες γενιές διατηρώντας την «ενήλικη» οπτική.
