Συγκίνηση και ρίγος προκαλούν οι φωτογραφίες των 200 Ελλήνων αντιστασιακών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής την 1η Μαΐου 1944. Δώδεκα από αυτές τις συγκλονιστικές εικόνες, τεκμήρια μίας από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, ήρθαν πρόσφατα στο φως της δημοσιότητας, αναζωπυρώνοντας τη μνήμη της ναζιστικής θηριωδίας.

Οι διαδικασίες απόκτησης των φωτογραφικών ντοκουμέντων από τις εκτελέσεις κομμουνιστών στην Καισαριανή έχουν ξεκινήσει

Οι φωτογραφίες, που ανήκουν στον συλλέκτη Τιμ ντε Κρεν, ενδέχεται να αποτελούν προϊόν της οργανωμένης ναζιστικής προπαγάνδας. Ωστόσο, παραμένουν ανεκτίμητα ιστορικά τεκμήρια, καθώς αποτυπώνουν με ωμό ρεαλισμό τα εγκλήματα πολέμου της Κατοχής. Οι εικόνες φαίνεται να τραβήχτηκαν από τους ίδιους τους Γερμανούς, στο πλαίσιο μιας επιχείρησης προβολής της «επιτυχίας» τους στην Ελλάδα.

Με την πρόσφατη ανακήρυξη της συλλογής T. de Craene / H. Heuer ως μνημείου, το Υπουργείο Πολιτισμού αποκτά πλέον τη δυνατότητα να τη διεκδικήσει και να την αποκτήσει για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. Όπως δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, η συλλογή αποτυπώνει τις τελευταίες στιγμές των 200 εκτελεσμένων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Φορτηγά με γερμανούς στρατιώτες στο Χαϊδάρι. Οι 200 κομμουνιστές μεταφέρθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανήςαπό το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου

Στόχος του ΥΠΠΟ είναι η αγορά ολόκληρης της συλλογής, που περιλαμβάνει 163 τεκμήρια, και όχι μόνο των 12 φωτογραφιών που εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο e-bay.de. Για τον σκοπό αυτό, εμπειρογνώμονες του Υπουργείου θα συναντηθούν με τον Βέλγο συλλέκτη, προκειμένου να ελέγξουν την αυθεντικότητα του υλικού και να ξεκινήσουν οι διαδικασίες απόκτησής του.

Οι δώδεκα φωτογραφίες που αναρτήθηκαν στις 14 Φεβρουαρίου από τον Τιμ ντε Κρεν μέσω της εταιρείας του Crain’s Militaria, αποτυπώνουν κρατούμενους λίγο πριν την εκτέλεσή τους, καθώς και σκηνές από το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Χαϊδαρίου. Οι τιμές τους κυμάνθηκαν από 1.200 έως 2.000 ευρώ, ξεκινώντας από μόλις 40 ευρώ. Στο πίσω μέρος τους φέρουν τη χειρόγραφη ένδειξη «Athen 1.5.44», στοιχείο που ενισχύει την ταύτισή τους με την εκτέλεση των 200.

Η συλλογή είχε συγκεντρωθεί από τον υπολοχαγό της Βέρμαχτ Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer), ο οποίος υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας την περίοδο 1943-44. Ο Χόιερ είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή και να συνδράμει στην εκτέλεση των Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή. Μετά τον θάνατό του, το αρχείο πέρασε στην κατοχή του Τιμ ντε Κρεν.

Από το σύνολο των φωτογραφιών, πέντε απεικονίζουν κτίρια του Χαϊδαρίου και άλλες πέντε στιγμιότυπα από την εκτέλεση. Μέχρι στιγμής έχουν ταυτοποιηθεί, σύμφωνα με ιστορικούς, τα ονόματα των Βασίλη Παπαδήμα, Ηλία Ρίζου και Σπήλιου Αμπελογιάννη. Συγγενείς των εκτελεσθέντων εξέφρασαν τη συγκίνησή τους μιλώντας δημοσίως για την ανακάλυψη.

Η συλλογή T. de Craene / H. Heuer χαρακτηρίστηκε μνημείο «λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα από τους προπαγανδιστικούς μηχανισμούς των στρατευμάτων Κατοχής στην Ελλάδα».

Η λειτουργία της ναζιστικής προπαγάνδας

Το αρχειακό αυτό σύνολο φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η ναζιστική προπαγάνδα αξιοποίησε τη φωτογραφία ως μέσο ιδεολογικής χειραγώγησης. Όπως ανέφερε η Λίνα Μενδώνη, «ο μηχανισμός προπαγάνδας που έστησε ο Γιόζεφ Γκέμπελς αξιοποίησε την αιχμή της τεχνολογίας ενημέρωσης της εποχής του – τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία – για να δημιουργήσει σκηνοθετημένα τεκμήρια “επιτυχίας” και επιρροής».

Η διευθύντρια της Διεύθυνσης Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Βίλλυ Φωτοπούλου, τόνισε ότι η συλλογή αποτελεί «μάθημα οπτικού γραμματισμού από το παρελθόν», επισημαίνοντας πως η φωτογραφία λειτουργούσε ως εργαλείο διαμόρφωσης συναισθημάτων και αντιλήψεων μέσα στις ίδιες τις τάξεις των στρατιωτών.

Οι Μονάδες Προπαγάνδας του Γκέμπελς

Οι φωτογραφίες του Χόιερ εντάσσονται στο πλαίσιο της δράσης των Μονάδων Προπαγάνδας που είχε συγκροτήσει ο Γιόζεφ Γκέμπελς ήδη από τη δεκαετία του ’30. Οι μονάδες αυτές συνόδευαν τα γερμανικά στρατεύματα σε όλα τα μέτωπα, καταγράφοντας εικόνες που προορίζονταν για την ενίσχυση του ηθικού και την προβολή του καθεστώτος. Η Μονάδα Προπαγάνδας 960 είχε την ευθύνη για τα Βαλκάνια και την Ελλάδα.

Πολλές από αυτές τις φωτογραφίες παρουσίαζαν «ωραιοποιημένες» εικόνες, όπως στρατιώτες σε παρέλαση στο Καλλιμάρμαρο ή στο Θησείο, ενώ άλλες προέβαλλαν στιγμές από την καθημερινότητα των Γερμανών στρατιωτών στην Αθήνα. Παράλληλα, υπήρχαν και ερασιτεχνικές λήψεις που κατέγραφαν τις ωμότητες της Κατοχής, λειτουργώντας ως ντοκουμέντα των εγκλημάτων.

Η οδηγία του Γκέμπελς ήταν σαφής: «Αδιαπραγμάτευτο καθήκον του κάθε στρατιώτη είναι να φέρει τη φωτογραφική μηχανή του σε δράση». Οι φωτογραφίες από την Ελλάδα περιλαμβάνουν σκηνές εξαθλίωσης αλλά και στιγμές καθημερινότητας, όπως Εύζωνοι που χορεύουν ή κορίτσια με παραδοσιακές φορεσιές σε πανηγύρι στην Κόρινθο.

Η Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς έχει ασχοληθεί και στο παρελθόν με τη μελέτη της ναζιστικής προπαγάνδας στην Ελλάδα. Ενδεικτικά, το 2019 διοργάνωσε την έκθεση «Με το βλέμμα του κατακτητή: η Αθήνα της Κατοχής στη φωτογραφική συλλογή του Βύρωνα Μήτου» στο Φετιχιέ Τζαμί της Αρχαίας Αγοράς, καθώς και σχετική ημερίδα στο Μουσείο Ακρόπολης.