ΟΙ ΦΟΒΟΙ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ.
ΤΟΣΟ ΟΙ ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΟΣΟ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΙ.
ΜΑΣ ΤΟ ΘΥΜΙΖΕΙ ΤΟ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΡΕΝΑΣ
ΣΤΑΥΡΙΔΗ-ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΝΤΑΣ ΜΙΑ
ΔΙΕΙΣΔΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΣΥΛΛΟΓΙΚΩΝ ΦΟΒΩΝ ΠΟΥ
ΔΙΑΜΟΡΦΩΘΗΚΑΝ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ού
ΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΗΜΕΡΕΥΣΑΝ
Το βιβλίο Οι φόβοι ενός αιώνα (Μεταίχμιο 2008) είναι απόσταγμα μακρόχρονης μελέτης και διδασκαλίας καθώς η συγγραφέας είναι καθηγήτρια Ιστορίας στο Πάντειο και η κατ΄ εξοχήν ειδική του δημοτικισμού, του έργου του Γ. Σκληρού και γενικότερα της ελληνικής ιστορίας των αρχών του 20ού αιώνα. Οι ιστορικοί τής περιόδου θα αξιολογήσουν το βιβλίο. Οι μη ειδικοί αναγνώστες θα μαγνητιστούν, νομίζω, από δύο στοιχεία. Πρώτον, από το ότι στις αρχές του 21ου αιώνα οι φόβοι είναι απελπιστικά γνώριμοι. Η γλώσσα κινδυνεύει, η Ορθοδοξία απειλείται, τα ήθη διαφθείρονται, οι κουλτουριάρηδες εκσυγχρονιστές διαβρώνουν τις ελληνικές αξίες, η Δύση φθονεί τον υπέρτατο και μοναδικό ελληνικό πολιτισμό. Τα στερεότυπα των «φόβων του αιώνα» στροβιλίζονται ακόμα γύρω μας και ξεπηδάνε με κάθε ευκαιρία, παρά την τεράστια πρόοδο που έχει επιτύχει η ελληνική κοινωνία ιδίως μετά το 1974. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι τέτοιες μελέτες δίνουν υλικό να στοχαστούμε κάποιες «σταθερές» της εθνικής μας πορείας ή τη μακρά διάρκεια των κοινωνικών φαινομένων, να αναλύσουμε κοινωνικούς μηχανισμούς και ιστορικές αλληλουχίες που παράγουν σε διαφορετικές εποχές και συνθήκες παρόμοιες εκδηλώσεις.

Από τους «τελεσφόρους συγκερασμούς»...

Η συγγραφέας αναλύει την εμφάνιση των «φόβων του αιώνα» και την αποκρυστάλλωσή τους σε στερεότυπα, παρακολουθώντας τις « ιδεολογικές διαδρομές που ακολούθησε η ελληνική κοινωνία στην πορεία της προς τη νεωτερικότητα,από την εξόρμηση της δεκαετίας 1875-1885 ώς την ανακατάταξη των πραγμάτων και των ιδεών που άρχισε να γίνεται κατά τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και τα πρώτα του 20ού » (σ.

32). Ωστόσο οι επεκτάσεις στον μετέπειτα χρόνο, ώς τις μέρες μας, είναι συνεχείς καθώς οι επιπτώσεις υπήρξαν μακροχρόνιες. Στην παγκόσμια ιστορία η εξεταζόμενη περίοδος έχει ονομαστεί από τον Χομπσμπάουμ Η εποχή των Αυτοκρατοριών 1875-1914 και είχε βασικά χαρακτηριστικά την ιμπεριαλιστική αποικιοκρατική εξάπλωση της Ευρώπης, την ανάδυση της μαζικής δημοκρατικής πολιτικής, την ισχυροποίηση του συντηρητικού εθνικισμού και τη δυναμική παρουσία του εργατικού σοσιαλιστικού κινήματος. Αυτές οι εξελίξεις διαθλάστηκαν στην Ελλάδα και συμπυκνώθηκαν χρονικά, όπως συνήθως συνέβαινε στην ιστορία μας.

Αφετηρία της ανάλυσης είναι οι συνθήκες «συνειδησιακής ισορροπίας» όπως την αποκαλεί η συγγραφέας, που είχε πετύχει η ελληνική κοινωνία κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου. Τα θεμέλια της ισορροπίας ήταν το νέο πολίτευμα της βασιλευομένης δημοκρατίας και το Σύνταγμα του 1875 που καθιέρωσε τον κοινοβουλευτισμό, η βαθμιαία επικράτηση του τρίσημου σχήματος της εθνικής συνέχειας αρχαία- βυζαντινή- νεώτερη Ελλάδα που τότε περίπου καθιέρωσε η ρομαντική ιστοριογραφία με τον Παπαρρηγόπουλο, η επανεμφάνιση της δημοτικής σε συνάρτηση με τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής και τις ανάγκες επαφής με τους αλύτρωτους ομοεθνείς. Επρόκειτο για ένα νέο σύστημα αξιών που προσανατόλιζε την Ελλάδα στον εκσυγχρονισμό και στον εξευρωπαϊσμό. Μέσα σε αυτές τις συντεταγμένες που έχαιραν ευρύτατης αποδοχής, διεξαγόταν η πολιτικοκομματική αντιπαράθεση με βασικούς πόλους τον τρικουπικό εκσυγχρονισμό και τον δηλιγιαννικό «νεοσυντηρητισμό», ο οποίος διαμορφώθηκε τότε ως αντίδραση στον πρώτο (G.

Ηering, Τ α πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936, τ. Α, σ. 558 κ.έ., όπου οι history freaks θα βρουν πολλές αντιστοιχίες με την περίοδο 1995-2004). Η ισορροπία ωστόσο ήταν ασταθής. Η πολιτική- αξιακή συνοχή περιείχε τάσεις αντιφατικές, οι οποίες συνυπήρχαν χάρη στη διαδικασία των «τελεσφόρων συγκερασμών» κατά την επιτυχή ρήση του Κ.Θ. Δημαρά, αλλά ήταν έτοιμες να συγκρουστούν με την αλλαγή των συνθηκών.

... στη γένεση των στερεοτύπων
Και οι συνθήκες άλλαξαν ριζικά στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Οι βασικότερες αλλαγές σημειώθηκαν, όπως ξέρουμε, στο γεωπολιτικό πεδίο και τις διεθνείς σχέσεις. Η Ελλάδα χρειάστηκε να αναπροσαρμόσει τη «μεγάλη ιδέα» στις νέες συνθήκες που δημιούργησε η εμφάνιση των βαλκανικών εθνικισμών, οι οποίοι διεκδικούσαν μερτικό από τη διαλυόμενη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η αναπροσαρμογή ήταν συνολική. Άλλαξε η εικόνα του «άλλου» και του «εχθρού» έναντι του οποίου είχε διαμορφωθεί η εθνική ταυτότητα. Ο «Σλάβος» και ειδικά ο «Βούλγαρος» αντικατέστησε, έστω προσωρινά, τον «Τούρκο». Νέες στρατηγικές «εθνικής ολοκλήρωσης» προτάθηκαν, έστω στα χαρτιά, όπως η διατήρηση της αυτοκρατορίας ως μορφής πολιτικής εξουσίας εντός της οποίας θα διατηρείτο η ενότητα των Βαλκανίων με ηγετικό πλέον στοιχείο τους Έλληνες.

Ο Ίων Δραγούμης αφιέρωσε πολύ διανοητικό κόπο στην υποστήριξη του ανεδαφικού σχεδίου την ίδια ώρα που ο βενιζελισμός κατανοούσε ευτυχώς, την πραγματική «κίνηση της Ιστορίας», τη σημασία του εθνικού αστικού κράτους και τα διακυβεύματα του πολέμου. Στην αλλαγή των διεθνών συντεταγμένων προστέθηκαν οι εσωτερικές κρίσεις και ανατροπές: η πτώχευση του 1893, η ήττα του 1897, το Μακεδονικό. Σε κάθε περίπτωση, η εποχή άλλαξε και οι ισορροπίες ανατράπηκαν. Η διαλεκτική εκσυγχρονισμού- συντηρητισμού, φιλοευρωπαϊσμού- ελληνοκεντρισμού, που στοίχιζαν τα πολιτικά μέτωπα, οξύνθηκε. Η οργάνωση του ιδεολογικού- θεωρητικού οπλοστασίου του Συντηρητισμού ξέφυγε από τα προηγούμενα όρια του αντιτρικουπισμού, καθώς «μέσα στη δυναμική της σύγκρουσης ανάμεσα στις νεωτερικές πιέσεις και στις κοινωνικές αντιστάσεις, ορισμένες από τις έννοιες αυτές [έγιναν] στερεότυπα και πολλές φορές [μετατράπηκαν] σε φόβητρα».

Η συγγραφέας έχοντας πλήρη εποπτεία της περιόδου, αναλύει με ευθύτητα και απλότητα τη γένεση των φόβων πριν να γίνουν στερεότυπα. Ο φόβος της δημοτικής γλώσσας, οι βίαιες προσπάθειες να την αποκλείσουν από την εκπαίδευση και τον δημόσιο λόγο, η «κατοχύρωση» της καθαρεύουσας στο Σύνταγμα του 1911 και που επαναλήφθηκε στα επόμενα Συντάγματα έως το 1974 (σταθερό το «χούι» να φορτώνουμε τις ιδεοληψίες μας στο Σύνταγμα!). Ο φόβος για τους διανοούμενους που θεωρούνταν φορείς των «μιαρών» δυτικών ιδεών του εκσυγχρονισμού, βενιζελικού αρχικά, σοσιαλιστικού αργότερα. Ο φόβος της Δύσης που θα οδηγήσει στην επεξεργασία ενός επιθετικού εθνικισμού τόσο για την υπεράσπιση της κινδυνεύουσας ελληνικότητας όσο και για την αντιπαράθεση με τους άλλους Βαλκάνιους.

Όπως σωστά παρατηρεί η Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου η επιλογή Δύση ή Ανατολή ήταν απλώς ιδεολόγημα και ο αντιδυτικισμός στηρίχτηκε πάντα σε εισαγόμενες από τη Δύση θεωρίες (όπως και σήμερα συμβαίνει). Τέλος, ο φόβος έναντι του εμφανισθέντος σοσιαλιστικού κινήματος, του σοσιαλιστικού διεθνισμού και του μαρξισμού, με τους δύο σημαντικότερους θεωρητικούς της εποχής, τον Γεώργιο Σκληρό και τον Γιάννη Κορδάτο. Η συγγραφέας δείχνει πώς ο φόβος έναντι του μαρξισμού ταυτίστηκε με τον φόβο έναντι της Ιστορίας, καθ΄ όσον η νέα μαρξιστική ιστοριογραφία άλλαξε το κεντρικό υποκείμενο της εθνικής αυτογνωσίας. Το ερμηνευτικό κλειδί δεν είναι πλέον το έθνος αλλά η κοινωνία και η ταξική πάλη.

Ρένα ΣταυρίδηΠατρικίου

OΙΦΟΒΟΙ ΕΝΟΣΑΙΩΝΑ

ΕΚΔ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ ΣΕΛ. 310, ΤΙΜΗ: 18 #