«Για κάθε άνθρωπο υπάρχει μια ευκαιρία που αν την αδράξει καταφέρνει τα μέγιστα» λέει ο Σαίξπηρ στον Ιούλιο Καίσαρα. Και, όπως είπε ο αείμνηστος Κ. Σημίτης, οι ευκαιρίες δεν έρχονται σωρηδόν. Η Κύπρος είχε δύο σημαντικές ευκαιρίες για μια δίκαιη και βιώσιμη λύση στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ) και τις απεμπόλησε (2004, Σχέδιο Ανάν – 2017, Κραν Μοντανά). Εκτοτε η Άγκυρα εγκατέλειψε την υποστήριξή της στη ΔΔΟ και υιοθέτησε τη λύση των δύο κρατών, ουσιαστικά δηλαδή την επίσημη διχοτόμηση της Μεγαλονήσου και τη θεσμοποίηση των συνεπειών της εισβολής και κατοχής. Είναι προφανές ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν θα μπορούσε ποτέ να αποδεχθεί αυτή την απαράδεκτη λύση, η οποία παραβιάζει το διεθνές δίκαιο περιλαμβανομένου και του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.
Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, μέσω της ειδικής εκπροσώπου Μαρίας Ολγκίν, εργάστηκε συστηματικά τους τελευταίους μήνες, προκειμένου να επεξεργασθεί ένα νέο σχέδιο λύσης που θα ξεκολλά την Τουρκία/Τουρκοκυπρίους από τη λογική των δύο κρατών και της διχοτόμησης και θα προωθεί τον στόχο της ομοσπονδίας σε ένα νέο – ίσως πρότυπο – αλλά πάντως ομοσπονδιακό με μία κυριαρχία, ιθαγένεια, διεθνή προσωπικότητα. (Υπάρχουν άλλωστε τόσα πολλά πρότυπα ομοσπονδίας όσα και οι ομοσπονδίες στον κόσμο. Συγκρίνεται λ.χ. το ομοσπονδιακό σύστημα της Ελβετίας – τυπικά περιγράφεται ως συνομοσπονδία – ή της Γερμανίας με αυτά της Αυστραλίας ή του Καναδά – καμία σχέση).
Η κ. Ολγκίν φαίνεται να καταλήγει σε μια δέσμη ιδεών που, όπως δημοσιεύτηκαν στον βρετανικό «Independent» (11/7), θα μπορούσαν (εάν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα) υπό προϋποθέσεις να αποτελέσουν τη βάση για ένα πρότυπο αποκεντρωμένης ομοσπονδίας στην Κύπρο με την αξιοποίηση και των σημαντικών συγκλίσεων του παρελθόντος. Ας σημειωθεί ότι αποκεντρωμένη ή συγκεντρωτική ομοσπονδία, μικρή σημασία έχουν για μια χώρα μέλος της ΕΕ. Αλλωστε και η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι μια οιονεί (αποκεντρωμένη) ομοσπονδία με αποκλειστικές και συντρέχουσες αρμοδιότητες.
Οι (φερόμενες ως) ιδέες Ολγκίν συνιστούν ένα πλαίσιο για ευρηματική, δημιουργική διαπραγμάτευση, προκειμένου οι δύο κοινότητες να βρουν τον τρόπο για να συνυπάρξουν ειρηνικά και ισότιμα σε μια ενωμένη Κύπρο· να καταλήξουν δηλαδή σ’ ένα λειτουργικό πρότυπο ομοσπονδίας, τόσο σε ό,τι αφορά τον αριθμό και την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ κεντρικής κυβέρνησης και ομόσπονδων πολιτειών, αλλά και για το σύστημα της διακυβέρνησης στη βάση της πολιτικής ισότητας· καθώς και σε ορισμένα άλλα θέματα, όπως το εδαφικό (επιστροφή Αμμοχώστου, άλλες προσαρμογές, κ.λπ.). Για όλα αυτά υπάρχουν πλούσιες επεξεργασίες από το παρελθόν.
Τρεις ωστόσο προϋποθέσεις για μια τελική βιώσιμη ομοσπονδιακή λύση είναι απολύτως αναγκαίες: (α) ρυθμίσεις για την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων, (β) ένα νέο σύστημα εγγυήσεων (στο μέτρο που αυτό χρειάζεται) που θα συνάδει με το διεθνές δίκαιο και τον ρόλο της Κύπρου στην ΕΕ (χωρίς παρέμβαση του ΝΑΤΟ που θεσμικά είναι δύσκολη για χώρα μη μέλος – Κύπρος) και (γ) ρυθμίσεις για την εκπροσώπηση της Κύπρου στην Ενωση από την κεντρική κυβέρνηση (και επιμέρους ρυθμίσεις για τις ομόσπονδες πολιτείες. Η Συνθήκη ΕΕ περιέχει σχετικές πρόνοιες). Ολες οι παραπάνω ρυθμίσεις και σειρά άλλων μπορούν και πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο ορθολογικής διαπραγμάτευσης σύντομου χρονικού ορίζοντα. Και εάν το τελικό αποτέλεσμα, η μια κοινότητα/πολιτεία το αποκαλεί ομοσπονδία και η άλλη συνομοσπονδία ελάχιστα ενδιαφέρει. Το μείζον ζητούμενο είναι η πολιτική βούληση για λύση ομοσπονδίας εντός ΕΕ. Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει (αυτή την ύστατη φορά)…
Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική»
