Κλίμα και ψυχική υγεία

Η επίδραση της κλιματικής αλλαγής σε κρίσιμα πεδία της σωματικής και της ψυχικής υγείας, τόσο με άμεσο όσο και με έμμεσο τρόπο, αναγνωρίζεται, τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερο από την ευρύτερη επιστημονική κοινότητα, καθώς διογκώνεται το πρόβλημα της συχνής επέλευσης ακραίων καιρικών συνθηκών και φαινομένων, εν προκειμένω με τη μορφή των ιδιαιτέρως υψηλών θερμοκρασιών που παρατηρούνται κατά τους θερινούς μήνες. Οι άμεσες επιδράσεις στην ψυχική υγεία συμπεριλαμβάνουν τον αντίκτυπο των αλλαγμένων κλιματικών μοτίβων στη συναισθηματική κατάσταση του πληθυσμού, ψυχοπιεστικούς παράγοντες που συνδέονται με τις υψηλές θερμοκρασίες, την ατμοσφαιρική ρύπανση, την αλλαγή στους κιρκαδιανούς ρυθμούς (οι οποίοι σχετίζονται με τον κύκλο ύπνου – εγρήγορσης) και στη λειτουργία του άξονα υποθάλαμος – υπόφυση – επινεφρίδια, αλλά και παράγοντες που σχετίζονται με αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών εξαιτίας της υψηλής θερμοκρασίας, της ξηρασίας ή των επαπειλούμενων μεγα-πυρκαγιών.

Οι έμμεσες επιδράσεις επισυμβαίνουν τόσο στο ατομικό όσο και στο κοινωνικό επίπεδο εξαιτίας φαινομένων συλλογικής βίας, πληθυσμιακών εκτοπίσεων, εμφύλιων συγκρούσεων και οικονομικών απωλειών οι οποίες λαμβάνουν χώρα στον απόηχο των ενεργειακών και των ευρύτερων γεωπολιτικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Ετσι, λοιπόν, έχει ξεκινήσει να αναδύεται, εντός των ορίων της ψυχιατρικής ειδικότητας, το καινοφανές επιστημονικό πεδίο της «γεω-ψυχιατρικής», το οποίο μελετά την αλληλεπίδραση ποικίλων γεω-πολιτικών παραγόντων που περιλαμβάνουν γεωγραφικούς, πολιτικούς, οικονομικούς, εμπορικούς και πολιτισμικούς προσδιοριστές οι οποίοι επηρεάζουν τόσο την κοινωνική όσο και την ατομική ψυχολογία. Ετσι, απαρτιώνεται μια συνολική προσέγγιση των παγκόσμιας απήχησης ζητημάτων όπως είναι οι κλιματικές αλλαγές, η φτώχεια, η δημόσια υγεία και η προσβασιμότητα στις δομές παροχής υπηρεσιών υγείας.

Υψηλά επίπεδα θερμικού stress μπορούν, επί παραδείγματι, να μειώσουν την ικανότητα για σωματική εργασία, καθώς και τις νοητικο-κινητικές επιδόσεις των εργαζομένων. Σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού και – πιο συγκεκριμένα – περισσότερο από ένα δισεκατομμύριο εργαζόμενοι εκτίθενται ετησίως σε περιστάσεις ακραίου θερμικού stress, με το 1/3 αυτών να εμφανίζει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία του.

Το καλούμενο «οικολογικό πένθος» ορίζεται ως μια αίσθηση απώλειας, άγχους, απογοήτευσης και απελπισίας που προκαλείται από άμεσες ή έμμεσες εμπειρίες περιβαλλοντικών καταστροφών, συνδεόμενων με την κλιματική αλλαγή. Το λεγόμενο «κλιματικό άγχος» ή «αλλιώς κλιματική ανησυχία» ή «οικο-ανησυχία» περιγράφει τη δυσφορία που συνδέεται με ανησυχίες σχετικές με τα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής. Χωρίς να αποτελεί, απαραίτητα, μια καινοφανή ψυχιατρική ασθένεια, δομείται παθολογικά επί του άγχους το οποίο έχει τις ρίζες του στην αβεβαιότητα για το οικολογικό μέλλον του πλανήτη και στην ανάγκη συνεχούς επαγρύπνησης για τους κινδύνους που εγκυμονεί η κλιματική αλλαγή.

Θεραπευτικές παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν στην ενδυνάμωση του αισθήματος ασφάλειας, ελπίδας και αισιοδοξίας, προάγοντας την κοινωνική διασυνδετικότητα. Απαιτούνται – και από τη σκοπιά της φροντίδας για την ψυχική υγεία του παγκόσμιου πληθυσμού – δράσεις για το κλίμα που θα ευοδώνουν την εμπέδωση της «κλιματικής δικαιοσύνης», σε συμφωνία με τα κατοχυρωμένα, παναθρώπινα δικαιώματα και τις ανθρωπιστικές αξίες.

Ο Χρίστος Χ. Λιάπης MD, MSc, PhD, είναι ψυχίατρος – διδάκτωρ Παν/μιου Αθηνών, πρόεδρος ΔΣ ΚΕΘΕΑ, μέλος επιτροπής εμπειρογνωμόνων δημόσιας υγείας, μέλος Εθνικής Επιτροπής Σχεδιασμού και Συντονισμού για την Αντιμετώπιση των Ναρκωτικών