Ο Μεσαίωνας ως συνέχεια {LF}και όχι ως ρήγμα

Ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κλέμσον της Νότιας Καρολίνας Ντέιβιντ Νίκολας (David Nicholas, 1939) θεωρείται από τους διαπρεπείς μελετητές της μεσαιωνικής κοινωνίας και ιστορίας. Εχει να επιδείξει πλούσιο και αξιόλογο συγγραφικό έργο, το οποίο αγκαλιάζει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, από τη ζωή των φλαμανδικών πόλεων του 14^ου αιώνα έως την αστικοποίηση και την εξέλιξη του θεσμού της οικογένειας στην προνεωτερική Ευρώπη. Το βιβλίο του Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου. Κοινωνία, διακυβέρνηση και σκέψη στην Ευρώπη, 312-1500 (ΜΙΕΤ, 2022, 9^η ανατύπωση), στην εξαιρετική μετάφραση της Μαριάννας Τζιαντζή και με το υπέροχο εξώφυλλο Μεσαιωνική πόλη με τείχος: η Αβινιόν του 14^ου αιώνα (από το χειρόγραφο Pierre Salmon Réponsesà CharlesVI et Lamentation au roi sur son état, περ. 1409), συνιστά έργο που ανταποκρίνεται στην πολυπλοκότητα του θέματος. Πρόκειται για επίτομη και συνάμα περιεκτική επισκόπηση της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ο συγγραφέας εξετάζει τη μακρά ιστορική περίοδο ανάμεσα στον ύστερο ρωμαϊκό κόσμο και τον ύστερο Μεσαίωνα αναλύοντας αφενός την εξελικτική της συνέχεια, αφετέρου τις αναδιατάξεις που συμβατικά διακρίνουν την ιστορία της Δύσης. Χωρίζεται σε τέσσερα μέρη που αφορούν τους προδρόμους του πολιτισμού, την Ευρώπη του πρώιμου Μεσαίωνα (περί το 700-920) και των μέσων του Μεσαίωνα (περί το 920-1270), καθώς και τον ύστερο Μεσαίωνα (1270-1500).

Ο συγγραφέας υιοθετεί την άποψη ότι η ιστορία είναι μια διαρκής και εξελικτική διαδικασία, όχι διαδοχή ασυνεχών σταδίων. Ο όρος Μεσαίωνας (περίοδος που χωρίζει την κλασική αρχαιότητα από τη σύγχρονη εποχή, η οποία αρχίζει είτε με την ιταλική Αναγέννηση είτε με την προτεσταντική εξέγερση) στιγμάτιζε έως τώρα μια ολόκληρη χιλιετία αποδίδοντας σε αυτήν τα γνωρίσματα της πνευματικής καθυστέρησης και της κοινωνικής αδικίας. Δεν σηματοδοτεί ωστόσο ρήγμα, ούτε αποτελεί εποχή με τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, με σαφή αρχή και τέλος, αλλά μια συνέχεια. Στη διάρκεια του Μεσαίωνα σημειώθηκαν εκπληκτικές πρόοδοι στην τεχνολογία και την εφαρμοσμένη μηχανική, ο χάρτης των πόλεων πήρε τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, ενώ τέθηκαν οι βάσεις του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Ο συγγραφέας δεν δίνει έμφαση σε κάποια εποχή. Η προσέγγιση είναι συγκριτική. Παρουσιάζονται λεπτομερώς όλες οι χώρες, η Γαλλία, η Αγγλία, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, ενώ δεν απουσιάζουν διεξοδικές ενότητες για το Βυζάντιο και το Ισλάμ, τους γείτονες που επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξη της μεσαιωνικής Δύσης. Τα θέματα που απασχολούν τον συγγραφέα είναι οι πολιτικές ιδέες και οι μηχανισμοί διακυβέρνησης, η θρησκευτική ζωή και η παιδεία. Παράλληλα αναλύονται θέματα όπως η κοσμική ζωή και ο λαϊκός πολιτισμός, η θέση της γυναίκας και των παιδιών, της οικογένειας. Τα στοιχεία εξασφαλίζουν στο βιβλίο προβάδισμα έναντι των έως τώρα εγχειριδίων μεσαιωνικής ιστορίας τα οποία εστίαζαν σε πολιτισμικά στοιχεία που πήγαζαν από την εκκλησία.

Τα επιτεύγματα
των Ρωμαίων

Ο συγγραφέας τεκμηριώνει τη θεμελίωση του πολιτισμού της μεσαιωνικής Ευρώπης πάνω στα επιτεύγματα των Ρωμαίων. Η δημόσια διοίκηση, το δίκαιο, η τέχνη, η αρχιτεκτονική και η παιδεία των Ρωμαίων διατηρήθηκαν και αποτέλεσαν αντικείμενο μίμησης, ενώ οι Ρωμαίοι προσέδωσαν οικουμενικότητα στον χριστιανισμό ο οποίος εξελίχθηκε σε κυρίαρχη θρησκεία του δυτικού κόσμου. Η χριστιανική Εκκλησία, από την άλλη, δανείστηκε στοιχεία από τους Ρωμαίους και έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διατήρηση μεγάλου μέρους της ρωμαϊκής λογοτεχνίας και μάθησης. Οι λαοί της Ευρώπης γνώρισαν τη Ρώμη μέσω της χριστιανικής Εκκλησίας, ενώ οι Ρωμαίοι στη Βορειοδυτική Ευρώπη οικειοποιήθηκαν και αξιοποίησαν έναν κατά βάση κελτικό πολιτισμό. Καθώς η ρωμαϊκή ισχύς έφθινε, τα κελτικά στοιχεία έκαναν ξανά την εμφάνισή τους. Οι Γερμανοί εισήγαγαν και αυτοί πρωτότυπα στοιχεία. Αναπόφευκτα, οι Ρωμαίοι και οι Γερμανοί προσαρμόστηκαν ο ένας στον άλλο δημιουργώντας έναν καινούργιο πολιτισμό.

Στην Ανατολή οι ελληνικές βάσεις του ρωμαϊκού πολιτισμού γέννησαν μια νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, που τον 6^ο αιώνα είναι ελληνική παρά ρωμαϊκή, ενώ η άνοδος του Ισλάμ, τον επόμενο αιώνα, οδήγησε στην ανάπτυξη νέων πολιτικών οντοτήτων με τις οποίες οι Λατίνοι έμελλε να αναπτύξουν πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις. Οι μουσουλμάνοι, καταλαμβάνοντας εκτεταμένες περιοχές που είχαν υποστεί ρωμαϊκή επίδραση και αφομοιώνοντας στοιχεία του ρωμαϊκού πολιτισμού, άνοιξαν μία ακόμα δίοδο μέσω της οποίας ο τροποποιημένος αυτός πολιτισμός αποτέλεσε θεμέλιο της μεσαιωνικής Δύσης.

Αυτές είναι ελάχιστες από τις απόψεις που αναπτύσσονται. Το βιβλίο διαβάζεται ευχάριστα χάρη στη γλαφυρή και ρέουσα γλώσσα, αλλά και χάρη στη δομή του, στην κατά μέρη και ενότητες ανάπτυξη. Η Καρολίγγεια Δύση, η Οθωνική Αναγέννηση, οι αυτοκράτορες και οι πάπες, οι ευγενείς και οι σταυροφόροι, η λογοτεχνία, η μουσική, τα έπη, οι τροβαδούροι, οι αλλαγές στη γη, η καθημερινή ζωή και πολλά ενδιαφέροντα θέματα.