Τα γέλια που κόπηκαν

Η ταινία «Airplane», παραγωγής 1980, προβλήθηκε στην πατρίδα µας υπό τον τίτλο «Μια τρελή, τρελή πτήση». Με σινεφίλ όρους πρόκειται για σάχλα. Οµως σχεδόν µισό αιώνα µετά την προβολή της παραµένει ξεκαρδιστική, τουλάχιστον για όσους έχουµε αισθητική χιούµορ που εκπαιδεύτηκε στα µέτρα της εποχής. Την είδα πριν από λίγες µέρες. Και για άλλη µια φορά, σε κάποιες σκηνές, είχα σπασµούς από τα γέλια. Μέχρι που κατάλαβα ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους γελάω είναι τα «απαγορευµένα» σηµεία της ταινίας. Πρόκειται για ατάκες ή για ολόκληρες σκηνές που στις µέρες µας δεν θα τις αναλάµβανε σκηνοθέτης, αλλά εισαγγελέας. Ακραία σεξιστικές φράσεις, αστεία µε υπονοούµενα παιδοφιλίας, κακοποίηση ενός άρρωστου κοριτσιού, κάπνισµα και χρήση ναρκωτικών. Μία ταινία που δεν θα µπορούσε να γυριστεί σήµερα. Και αν τη γύριζαν, τότε στις αίθουσες προβολής θα έπρεπε να σκουπίζουν τα αβγά και τις ντοµάτες από το κινηµατογραφικό πανί. Βέβαια τώρα που το σκέφτοµαι, ανακαλύπτω µία ωραία ιδέα για µπίζνα. Πώς ήταν παλαιά οι κινηµατογράφοι που έπαιζαν πορνό; Τώρα πρέπει να ανοίξουν αίθουσες για ταινίες που ελέγχονται από την πολιτική ορθότητα. Κάποτε τα περιθωριακά σινεµά έπαιζαν καράτε και τσόντα. Στο προσεχές µέλλον θα παίζουν ένα έργο µη πολιτικά ορθό και ένα σεξιστικό. Οι πιο «σκληρές» αίθουσες, εκεί κάτω στην Οµόνοια, θα διαφηµίζουν δύο έργα σεξιστικά. Τα ρατσιστικά θα παίζουν σε µεταµεσονύχτιες προβολές, διακριτικά, µε τσιλιαδόρο, µην εµφανιστούν δικαιωµατιστές µε τη συνδροµή της Αστυνοµίας. Εντάξει, στην πατρίδα µας µπορεί να αργήσει κάπως η εφαρµογή της ιδέας καθώς οι ταινίες του παλιού ελληνικού κινηµατογράφου επιδεικνύουν εξαιρετική αντοχή στην τηλεοπτική τους δοκιµασία. Διότι, εδώ που τα λέµε, είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρεις θέαµα πιο σεξιστικό και ταξικά ρατσιστικό από τον παλιό ελληνικό κινηµατογράφο. Σε εκείνο το σύµπαν η γυναίκα είναι συνήθως κατώτερη του ανδρός, ψάχνει γαµπρό για να µη µείνει στο ράφι, ενίοτε θα καλοδεχθεί κανένα χαστούκι, ενώ άπαντες κατεβάζουν, µε ταπεινότητα, το βλέµµα µπροστά στον πλούτο και στην εξουσία. Τώρα όλα αυτά είναι για πέταµα. Η αξία των περισσοτέρων ταινιών είναι συναισθηµατική, όχι κινηµατογραφική. Τα φιλµ συντηρούνται στη ζωή επειδή ακόµα βρίσκονται κοντά µας οι γενιές που µεγάλωσαν µε αυτά.

Αλλά εντάξει, τα φιλµ µπαινοβγαίνουν στην ταινιοθήκη, δεν παθαίνουν τίποτα. Το πολύ, αν είναι αµερικανικά, να προστεθεί µία υπενθύµιση που παραπέµπει στα δεδοµένα και στις συνθήκες της εποχής κατά την οποία γυρίστηκαν. Το ερώτηµα είναι τι συµβαίνει µέσα στα δικά µας µυαλά. Εννοείται ότι το αίτηµα της πολιτικής ορθότητας µεταφέρει περισσότερα θετικά παρά αρνητικά στοιχεία. Είναι αντικειµενική η ανάγκη, για λόγους κοινωνικής συνοχής, διαγραφής κωδίκων και συµβόλων του παλιού κόσµου. Οµως ξέρετε, ανήκω σε µια γενιά, όπως και πολλοί από σας, που όχι µόνο κλήθηκε να αναθεωρήσει την αισθητική και τη σκέψη της, αλλά πλέον διατηρεί και µία ενοχική σχέση µε το παρελθόν της. Θυµηθείτε, εσείς οι µεγαλύτεροι, τα αστεία µε τα οποία γελούσατε στη νιότη σας. Τα περισσότερα είναι για να ντρέπεστε σήµερα. Γυρίστε αρκετά πίσω στον χρόνο και θα χρεώσετε στον εαυτό σας σκέψεις, λόγια και συµπεριφορές που σήµερα θα ήταν κοινωνικά κατακριτέες ή και αντικείµενα καταγγελίας. Και όµως. Οι περισσότεροι άνθρωποι που σήµερα βρίσκονται από τη µέση ηλικία και πάνω έχουν κάνει µία εξελικτική υπέρβαση την οποία σπανίως αναγνωρίζουµε. Οχι όλοι βέβαια, όµως το να αποκηρύσσεις τα παλιά σου αστεία είναι πολύ κοντά στο να σχεδιάζεις τον ιδεολογικό σου χάρτη από την αρχή. Οπως και το να αναθεωρείς τις αντιλήψεις σου περί ηθών, είναι κάτι εξίσου σηµαντικό που όµως θεωρείται αυτονόητο και δεν τυγχάνει ανάλογης επιδοκιµασίας. Συζητάµε για τις αλλαγές που έφερναν οι καιροί, αλλά παραβλέπουµε την προσπάθεια εκείνων που ξέπλυναν τα µυαλά τους από τους αναχρονισµούς, τα καθάρισαν από τους λεκέδες ενός παρελθόντος που σήµερα δαιµονοποιείται – όχι αδίκως. Σήµερα το να γελάσεις µε κάτι βαθιά σεξιστικό ή ρατσιστικό, στοιχειοθετεί µία ένοχη απόλαυση. Και έτσι έρχεται η ντροπή για να σε τιµωρήσει. Οµως συνάµα, δεν υπάρχουν καλύτερα αστεία από εκείνα που σαρκάζουν την πολιτική ορθότητα. Γιατί το χιούµορ πάντα έβρισκε τρόπο να κάνει αντίσταση.