Γράφοντας ελληνική ποίηση σε ξένη χώρα

Μπορεί η ποίηση να δοκιμάζεται σκληρά στην εποχή μας, με την έννοια ότι δεν διαβάζεται στον βαθμό που θα αντανακλούσε η άνθησή της μια βαθιά εσωτερική εξέλιξη των ανθρώπων, οι ποιητές όμως απολαμβάνουν μια εκτίμηση σε οποιοδήποτε γεωγραφικό μήκος ή πλάτος και αν λειτουργούν. Συχνά θα έλεγε κανείς ότι η φωνή τους αναμένεται ως ένα είδος προφητείας, επιβεβαιώνοντας αντίστοιχες στιγμές του παρελθόντος, όταν το να μιλήσει δημόσια ένας ποιητής συνιστούσε τελικά ένα σημείο αναφοράς για τα συμβαίνοντα στον κοινωνικό χώρο όχι μόνο για τη δική του αλλά και για τις μελλοντικές γενιές. Δεν έχει παρά να προσέξει κανείς στίχους ή και ποιήματα ολόκληρα που παρεμβάλλονται όχι μονάχα σε κείμενα δημοσιογραφικής υφής, αλλά και πολιτικού προβληματισμού προκειμένου να καταλάβει ότι η ποίηση συνιστά μια εγγύηση για την ορθότητα ακόμα και της πρωτόλειας σκέψης. Αλλοτε με μεγαλύτερη και άλλοτε με μικρότερη συχνότητα οι στίχοι του Οδυσσέα Ελύτη, του Μανώλη Αναγνωστάκη, της Κικής Δημουλά, του Τίτου Πατρίκιου ή σε πολύ μικρότερη κλίμακα, με μια αίσθηση δειλίας θα έλεγε κανείς, στίχοι του Γιώργου Σαραντάρη, του Μάρκου Μέσκου και του Αρη Αλεξάνδρου, σε κείμενα που καμιά σχέση δεν έχουν με την ποίηση, είναι σαν να θέλουν να επιβεβαιώσουν την εθνική και οικουμενική παντοδυναμία της και ότι η θέση της παραμένει αυτή της κορυφαίας των τεχνών. Με κίνητρο μια αντίστοιχη σκέψη, προχωρήσαμε στη σύνθεση του σημερινού αφιερώματος καλώντας ποιητές που ζουν και εργάζονται για δεκαετίες «εις την ξένην», με κύριο ερώτημα πώς αισθάνεται ένας έλληνας ποιητής που συνεχίζει να γράφει στη μητρική του γλώσσα μέσα σε ένα περιβάλλον τελείως διαφορετικό όσον αφορά τη γλωσσική του εκφορά.

Νάνσυ Αγγελή

Ισπανία

Η εξορία είναι μια αποκαλυπτική εμπειρία

Ζω σ’ έναν πλασματικό τόπο κάπου μεταξύ Ελλάδας και Ισπανίας τα τελευταία είκοσι χρόνια. Οταν έφυγα, μόλις είχε επινοηθεί ο όρος «η γενιά των 700 ευρώ» για να δηλώσει την πρωτοφανή τότε πενιχρότητα των μισθών, αναφερόμενος σ’ εμάς που είχαμε γεννηθεί κοντά στο 1982 κι ήμασταν επίσημα η πρώτη καταρτισμένη γενιά στην οποία αναγνωρίστηκαν το δικαίωμα της μη ανέλιξης, η μη πρόσβαση σε οποιαδήποτε δυνατότητα ανάπτυξης ή ευημερίας, η απουσία προοπτικών. Ηταν λίγο πριν ξεσπάσει η «Κρίση».

Η εξορία είναι μια αποκαλυπτική εμπειρία – με περιλαμβάνω σ’ αυτό, μιλώντας για την εξορία με μια ευρύτερη έννοια που δηλώνει κάποιον που αναγκάζεται να ζήσει μακριά από τον τόπο στον οποίο ανήκει. Σημειώνω εδώ ότι η εξορία μπορεί να είναι εσωτερική ή εξωτερική. Γνωρίζω πολλούς που ζουν εξόριστοι στην ίδια τους τη χώρα. Επιστρέφοντας, όμως, στο θέμα της γεωγραφικής απόστασης προκειμένου να ορίσουμε πιο συμβατικά το «μακριά», συχνά φεύγει κανείς έχοντας την αίσθηση πως κάνει μια ελεύθερη επιλογή, όντας νέος, μιλώντας ξένες γλώσσες ή μην έχοντας απόλυτη συναίσθηση του τι αφήνει πίσω. Με την πάροδο του χρόνου όμως οι λόγοι που τον έσπρωξαν να φύγει του αποκαλύπτονται σιγά-σιγά. Νέοι λόγοι προστίθενται μάλιστα με την πάροδο του χρόνου που αυτή τη φορά τον εμποδίζουν να επιστρέψει. Εχουμε την τεράστια τύχη να μη ζούμε σε δικτατορικά καθεστώτα, αλλά, τι παράδοξο, φτάνει κανείς να απορεί για το πόσο ελεύθερες είναι ποτέ οι επιλογές που κάνουμε.

Αναμφισβήτητα περνάς περισσότερες στιγμές μοναξιάς, ή στιγμές βαθύτερης μοναξιάς, όταν ζεις μακριά απ’ τη χώρα σου. Δεν είναι μια μοναξιά που πηγάζει από την απουσία ανθρώπων, παρά μόνο απ’ το γεγονός πως συχνά δεν έχεις κοινές αναφορές με τον περίγυρό σου. Από την άλλη, το να ζεις μακριά σού δίνει αυτό που πάντα δίνει η απόσταση: Προοπτική. Θεωρώ πως η προοπτική είναι πολύ σημαντική στο γράψιμο, ίσως και να είναι το σημαντικότερο, ο τρόπος δηλαδή που κοιτάζεις τα πράγματα. Αυτός είναι ο πλούτος που αποκομίζεις. Το να βγαίνεις, κυριολεκτικά και μεταφορικά, «εκτός» προκειμένου να μιλήσεις για τα «εντός» και το γεγονός πως ευρισκόμενος πια εκτός συνόρων, δεν υπάρχει τίποτα παραδεδεγμένο, κανένα κοινό μονοπάτι κι έτσι όλοι οι δρόμοι είναι ανοιχτοί.

Το να ζεις γράφοντας μακριά απ’ τη χώρα σου, έχοντας επιπλέον για μητρική μια γλώσσα που μιλιέται μόνο στη χώρα σου, μοιάζει καμιά φορά σαν να έχεις κρυμμένο έναν θησαυρό. Είναι κάτι που θα το θεωρούσες δεδομένο αν δεν είχες μεταναστεύσει, αλλά εκτός συνόρων η γλώσσα μετατρέπεται σε φυλακτό. Πρόκειται για μια ιδιότυπη κατάσταση, σε απελευθερώνει και ταυτόχρονα σε κρατά όμηρο. Λέει η ισπανίδα φιλόσοφος Μαρία Θαμπράνο, η εξόριστη φωνή της οποίας αντηχεί σ’ όλο το κείμενο, πως γράφει κανείς γιατί θέλει να πει μια μεγάλη αλήθεια. Οταν νιώθεις μοναξιά ή απομόνωση, συναισθήματα αναπόφευκτα μακριά από πράγματα που αγαπάς, η «μεγάλη αλήθεια» αντηχεί δυνατότερα μέσα σου. Θα έλεγα, λοιπόν, πως η «εξορία», ή η μετανάστευση αν θέλετε, είναι μια ιδανική κατάσταση για έναν συγγραφέα, ο οποίος κατατρύχεται από την αγωνία να κάνει τη φωνή του να ακουστεί, αναζητώντας συνεχώς μια ταυτότητα, τόσο στον νέο τόπο που βρέθηκε, όσο και στον παλιό τον οποίο δεν αφήνεις ποτέ πραγματικά πίσω.

Πώς όμως, όντας μακριά και μόνος, θα φτάσει η φωνή σου ως αυτούς που ακούγοντάς τη θα την αναγνωρίσουν; Είναι κάτι πολύ δύσκολο. Το να περάσει η φωνή σου τα σύνορα. Τα σύνορα που υπάρχουν εκατέρωθεν: Είσαι μακρινός όσο ζεις μακριά. Είσαι μακρινός όσο προέρχεσαι από μια ξένη χώρα. Συχνά νιώθω σαν να ψάχνω έναν σύντροφο στο παιχνίδι όταν απευθύνομαι μ’ ένα έργο σε κάποιον ελληνικό εκδοτικό οίκο. Αλλά, τις περισσότερες φορές, είτε οι ομάδες έχουν σχηματιστεί ή το παιχνίδι έχει αρχίσει προ πολλού.

Γιώργος Λίλλης

Γερμανία

Η δική μου πατρίδα είναι η γλώσσα

Ζώντας στη Γερμανία πάνω από είκοσι πέντε χρόνια, διαπιστώνω πως με το πέρασμα του καιρού η μόνη μου καταφυγή για να μη χαθεί η επαφή με τη μητρική γλώσσα είναι τα βιβλία και η ενασχόλησή μου με τη γραφή. Συμβαίνει κάτι το οξύμωρο εδώ. Στην καθημερινότητά μου, όπως είναι αναμενόμενο, μιλώ μόνο γερμανικά, με αποτέλεσμα, όταν βρίσκομαι για παράδειγμα στην Ελλάδα, διαπιστώνω πως η χρήση της ελληνικής στην καθομιλουμένη με δυσκολεύει. Ξεχνώ λέξεις, ή έρχονται αυτομάτως στο μυαλό μου γερμανικές λέξεις αντί ελληνικές. Από την άλλη, όταν γράφω, υπάρχει ακόμα η σύνδεση, σαν να έχει επιτελεστεί μια μυστική συμφωνία με το ασυνείδητό μου. Ενα γλωσσικό καταφύγιο. Ενώ δίγλωσσος, κάτι μέσα μου με αποτρέπει να γράψω στα γερμανικά. Τόσα χρόνια κι ούτε ένας στίχος. Ακόμα και όταν διαβάζω τα ποιήματά μου μεταφρασμένα στα γερμανικά, νιώθω μια απόσταση, σαν να ανήκουν σε κάποιον άλλο. Θυμάμαι, όταν ήρθα στη Γερμανία, χωρίς να γνωρίζω ούτε μια λέξη γερμανικά, τα πρώτα χρόνια, αισθανόμουν χαμένος. Σαν να έχεις χάσει τη μνήμη σου και πρέπει να τα μάθεις όλα από την αρχή. Παρ’ όλα αυτά, από την αρχή προσπάθησα να ενταχθώ στο νέο περιβάλλον. Μου προσφέρθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω έναν άλλο πολιτισμό, άρα θα ήταν κρίμα να με εμποδίσουν οι γνωστές προκαταλήψεις. Εν τούτοις, το βλέμμα μου παρέμεινε στραμμένο στον Νότο. Σαν παρατηρητής που του δόθηκε το πλεονέκτημα να κρατά αποστάσεις από τα γεγονότα, βοηθώντας τον να τα κρίνει ψύχραιμα. Τα ποιήματα που έγραψα είναι ψήγματα αυτής της παρατήρησης του εαυτού μου, αναζητώντας τρόπους εξήγησης πώς ένας άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο που δρα και πώς αυτό αποτυπώνεται στα γραπτά του, αλλά και πώς αυτός ο ίδιος άνθρωπος νιώθει πως ένα κομμάτι του εαυτού του ακόμα εμπνέεται από έναν άλλο κόσμο, εκείνο που άφησε λίγο μετά την εφηβεία και που το συντηρεί ένα είδος υγιούς νοσταλγίας. Μερικές φορές μπορεί να νιώθω βαθιά την ανάγκη της επιστροφής, όμως γνωρίζω πια πως δεν βρω εκείνα που εγκατέλειψα ατόφια μέσα στον χρόνο. Ο χρόνος μάς αλλάζει είτε το θέλουμε είτε όχι. Γράφοντας αυτό το κείμενο διαπιστώνω πως έχω ζήσει πια στη Γερμανία περισσότερα χρόνια από ό,τι έζησα στην Ελλάδα. Η δική μου όμως πατρίδα είναι η γλώσσα κι όχι ένας γεωγραφικός χώρος. Εκεί βρίσκω τους τρόπους έκφρασης που με διαμορφώνουν ως προσωπικότητα. Και εκεί, εν τέλει, αναμετριέμαι με τα λιγοστά μου εφόδια, υπερασπιζόμενος την τέχνη που αγαπώ.

Χρήστος Τσιάμης

ΗΠΑ

Συνέχεια, επαφή, δυσκολία, πέρασμα

Εφυγα από την Ελλάδα δεκαεφτά χρονών για να σπουδάσω στη Νέα Υόρκη. Στο ταξίδι μου αυτό, το παρθενικό στο εξωτερικό, κουβαλούσα μια βαλίτσα με όλο μου «το νοικοκυριό» για τα χρόνια των σπουδών: ρούχα, λίγα αγαπημένα βιβλία, δυο-τρεις δίσκους ελληνικής μουσικής. Αυτά είδαν στο τελωνείο του αεροδρομίου Κένεντι. Τα πιο πολύτιμα πράγματα που κουβαλούσα, όμως, τους ήταν αθέατα: οι εικόνες αγαπημένων προσώπων και η γλώσσα η ελληνική με την οποία είχα συνάψει μια ενεργή σχέση δυο-τρία χρόνια πριν, όταν άρχισα να γράφω ποίηση.

Στη γενέτειρά μου υπάρχει το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Κωστής Παλαμάς. Μαθητής τού Δημοτικού ακόμα το είχα επισκεφθεί όταν έμενε εκεί μια γνωστή μας, η δασκάλα της αδελφής μου στο Αρσάκειο. Τότε έμαθα για το ποίημα του Παλαμά, «Το σπίτι που γεννήθηκα». Και τώρα που με ρώτησαν τι σημαίνει να γράφω ποίηση στα ελληνικά εδώ στο εξωτερικό, μου ήρθε στον νου αυτό το ποίημα.

«Το σπίτι που γεννήθηκα κι ας το πατούν οι ξένοι,

στοιχειό είναι και με προσκαλεί· ψυχή, και με προσμένει.»

Οπως γεννιέσαι σε ένα σπίτι, σκέφτηκα, έτσι γεννιέσαι και σε μια γλώσσα. Ομως για μένα, το σπίτι που είναι η κατασκευή της μητρικής γλώσσας δεν είναι «στοιχειό… και με προσμένει» εκεί μακριά. Αυτή την κατασκευή την κουβαλάω μέσα μου και τη φροντίζω κάθε φορά που καταπιάνομαι με την ποίηση.

Γράφω, λοιπόν, ποίηση στη γλώσσα που γεννήθηκα ενώ ζω μακριά σημαίνει ζεστασιά. Της οικειότητας, της πατρίδας. Αλλά και κρύο της εξορίας ταυτόχρονα. Λείπει η αμεσότητα της συνδιαλλαγής με τους ομότεχνους στα γεωγραφικά όρια της γλώσσας. Και η συνδιαλλαγή με τους «ξένους» ομότεχνους πλησίον γίνεται πίσω από το θαμπό γυαλί της μετάφρασης.

Σημαίνει συνέχεια. Στην Γ’ Γυμνασίου, ένας νεαρός καθηγητής, και ποιητής, μας διδάσκει την Οδύσσεια, στα νεοελληνικά, και μου αναθέτει να βρω στο αρχαίο κείμενο όμορφα επίθετα και τα αντίστοιχά τους στη σημερινή μας γλώσσα. Ο ενθουσιασμός των ανακαλύψεων τότε, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Πάτρας, δεν με εγκατέλειψε. Εκείνη η έρευνα, του πλούτου της γλώσσας μας διαχρονικά, δεν έχει σταματήσει ακόμα!

Σημαίνει επαφή. Εκείνος ο ποιητής – καθηγητής, ο Σωκράτης Σκαρτσής, μετέφερε σε κάποιους από εμάς την αγάπη για τη γλώσσα και την ποίηση. Και δημιουργήθηκε μια μικρή ομάδα. Και βγήκαν λογοτεχνικά περιοδικά, με τη φροντίδα του, που γύρω τους συσπειρωθήκαμε. Θέλησα να κρατήσω επαφή ποιητική με αυτούς τους φίλους.

Σημαίνει δυσκολία. Η απόσταση από την ομιλία. Μια δυσκολία που γίνεται πρόκληση και δίνει κατεύθυνση στη δημιουργία. Η γλώσσα πραγματώνεται σε ένα πάρε-δώσε με τον κόσμο τον φυσικό. Κι όταν ο κόσμος της γλώσσας δεν συνάδει με τον κόσμο τον τριγύρω χρειάζεται φαντασία και πειραματισμός.

Σημαίνει πέρασμα. Βλέπουμε τον κόσμο και με τη γλώσσα. Κι έτσι, γράφοντας ελληνικά μακριά από την Ελλάδα, νιώθω πως έχω πρόσβαση σε μια καινούργια θέα του τόπου που μου κομίζει πράγματα αλλιώτικα. Είναι από τα περίεργα ότι, πριν φύγω από την Ελλάδα, οι ποιητές που πρωταγάπησα – η Σαπφώ, ο Κάλβος, ο Καβάφης – έγραψαν ποίηση έξω από τα όρια της χώρας.

Γιατί γράφω, λοιπόν, ελληνικά εδώ μακριά; Είναι μια αγάπη παλιά που δεν σβήνει. Πώς εξηγείται ο έρωτας;

Θοδωρής Ρακόπουλος

Νορβηγία

Ζώντας (σ)την άλλη γλώσσα

Ο ποιητής είναι δεμένος με τη γλώσσα, η γλώσσα είναι η μόνη πατρίδα του ποιητή. Δεν υπάρχει όμως διαβατήριο, γιατί δεν υπάρχουν σύνορα σε αυτή την πατρίδα. Οσοι στοχάστηκαν τα σύνορα ποιητικά – ο Αγγελόπουλος, ο Ταρκόφσκι – ή μέσω της ποίησης, συμφωνούν ότι η γλώσσα είναι η υπηκοότητα, η ιθαγένεια του ποιητή, κι όλα τα άλλα είναι παρεμπίπτοντα: το πού ζει, το πού δουλεύει, το ποια γλώσσα χρησιμοποιεί στην καθημερινότητά του.

Να το ξεκαθαρίσουμε: δεν υπονοώ ότι κανείς δεν μπορεί να γράψει σε άλλη γλώσσα. Πολλοί το έχουν κάνει (ο Μπέκετ, ο Μπρόντσκι), ή έχουν επιλέξει μια παραλλαγμένη μορφή της γλώσσας τους, πέρα από την καθομιλουμένη: στη Νορβηγία όπου μένω, πολλοί συγγραφείς γράφουν στα Nynorsk˙ στη δική μας γλώσσα, ιστορικά οι τρεις σπουδαιότεροι πεζογράφοι μας έγραψαν στην καθαρεύουσα.

Τι εννοώ: η γλώσσα του ποιητή ή της ποιήτριας είναι η πατρίδα του/της, σύμφωνοι: αλλά τη γλώσσα αυτή την φτιάχνει μόνος/η του/της, την ζει εν πολλοίς μνημονικά, εσωτερικά. Εξάλλου, σε αυτό που άχαρα αποκαλούμε «εξωτερικό», δηλαδή στις «ξένες χώρες», υπάρχει η λυτρωτική περιστοίχιση του ανθρώπου που γράφει ποίηση από μιαν αμόλυντη πραγματικότητα, στην οποία η δική του γλώσσα παραμένει δική του και δεν ευτελίζεται και φθείρεται στην καθημερινή χρήση. Για μένα, είναι ευτυχές που δεν ακούω τη φωνή του Αδωνη Γεωργιάδη όταν ανοίγω την τηλεόραση, ή που δεν ακούω τα καθημερινά «την Παναγία σου», «τον Χριστό σου», «τον Ποσειδώνα σου» που συχνά στολίζουν τους αθηναϊκούς δρόμους, ειδικά όταν ο ομιλητής κρατά τιμόνι.

Το να κυκλοφορείς ανάμεσα στους ήχους, κάποτε κατανοητούς, κάποτε δυστέκμαρτους, μιας άλλης γλώσσας, σε καθιστά άλλο. Η περίπτωση της νορβηγικής γλώσσας είναι ιδιαίτερη, καθότι, μολονότι δεν είναι δύσκολη –απλή γραμματική, χωρίς πτώσεις στα ουσιαστικά, χωρίς πολλά ανώμαλα ρήματα, με κάποιες ιδιαιτερότητες στο συντακτικό –, έχει έναν αλλόκοτο χαρακτήρα για το ελληνικό γλωσσικό αισθητήριο: είναι τονική γλώσσα, αυτό που λαϊκά θα λέγαμε «τραγουδιστή», με διακυμάνσεις στην προφορά που ο Ελληνας δεν αποδίδει εύκολα. Στην δική μου περίπτωση, μιας που η γλώσσα εργασίας μου στο πανεπιστήμιο είναι κυρίως τα αγγλικά, ισορροπώ ανάμεσα σε τρεις γλωσσικούς πυλώνες.

Τώρα, σε ό,τι αφορά την περίφημη καθημερινότητα, την οποία υποτίθεται οι ποιητ(ρι)ές αναζητούν κοντά στη γλώσσα τους, φοβάμαι ότι δεν συμφωνώ με την παράδοση που ξεκινά από τον Σεφέρη, που αγωνιούσε να γυρίσει στην πατρίδα του για να περιστοιχίζεται από τη δική του γλώσσα. Μέχρι τον Σεφέρη, ας μην το ξεχνάμε, οι περισσότεροι σπουδαίοι έλληνες ποιητές έδρασαν εκτός ελλαδικού χώρου (Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης), ή στα περιθώρια και στην περιφέρεια του ελλαδικού κράτους και της ιδεολογίας του (Παπατσώνης, Καρυωτάκης). Κάτι παρόμοιο ισχύει και για τους πεζογράφους, εξάλλου. Η εστίαση της ελληνικής εμπειρίας στον ελλαδικό χώρο, και δη στην Αθήνα, δεν πιστεύω ότι πλούτισε την ελληνική ποίηση – ίσως μάλιστα της αφαίρεσε κάτι από την εξωστρεφή δυναμική της.

Κοντολογίς: μια χαρά, πιστεύω, μπορεί να λειτουργεί ο ποιητής ή η ποιήτρια που γράφει στα ελληνικά, ζώντας σε «ξένο» τόπο. Γλιτώνει μεγάλο κομμάτι από την τριβή του ιδιαίτερού του χώρου, της γλώσσας του, κρατώντας την πιο πολύ δική του. Γλιτώνει, όπως είπε και ο μεγαλύτερος έλληνας ποιητής, που σχέση με την Ελλάδα δεν είχε καμία, μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου/μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.

Κατά τα άλλα, ισχύει ό,τι, και στην ελληνική ποίηση, όπως σε όλα τα πεδία έκφρασης, και μάλιστα στο θεσμικό επίπεδο, ψηφίζουν οι παρόντες. Δεν πειράζει: νομίζω σιγά-σιγά θα οδηγούμαστε όλο και περισσότερο στη συνολική παραδοχή ότι τα ελληνικά ήταν πάντα μια γλώσσα διασπορική, και ότι η αναζήτηση χαμένων κέντρων δεν οδηγεί πουθενά – και σίγουρα δεν μπορεί να οδηγεί στη συγκεντροποίηση της ελληνικής ποιητικής ζωής στην πρωτεύουσα του ελλαδικού κράτους. Οσο και αν αγαπάμε την Αθήνα, μπορούμε να σκεφτόμαστε ελληνικά και πέρα από τα σύνορα του Λεκανοπεδίου – από την Κύπρο στις ΗΠΑ κι από την Αυστραλία στο μακεδονικό συνεχές.

Γιάννης Χονδρός

Γαλλία

Σχοινοβατώντας ανάμεσα στο εδώ και το εκεί

Δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς, ποιητές και φιλόσοφοι που εγκατέλειψαν τη μητρική γλώσσα τους για να προσχωρήσουν στη γαλλική. Ενδεικτικά: Τριστάν Τζαρά, Σάμουελ Μπέκετ, Εμίλ Σιοράν, Ευγένιος Ιονέσκο, Μίλαν Κούντερα, Αγκότα Κρίστοφ, Γκερασίμ Λούκα και από την Ελλάδα οι Μάτση Χατζηλαζάρου, Μέλπω Αξιώτη, Κώστας Αξελός, Κορνήλιος Καστοριάδης, Κώστας Παπαϊωάννου, Βασίλης Αλεξάκης και πολλοί άλλοι. Αυτό εξηγείται εύκολα, αν αναλογιστούμε ότι η γαλλική γλώσσα υπήρξε μια lingua franca της διεθνούς τέχνης και διανόησης και ότι στη Γαλλία κατέφυγαν χιλιάδες πρόσφυγες, πολιτικοί εξόριστοι και μέτοικοι, στις οποίες και τους οποίους οφείλεται η αίγλη του Παρισιού ως καλλιτεχνικής πρωτεύουσας του 20ού αιώνα.

Εγώ πάλι δεν έχω μεταβεί μέχρι στιγμής στα γαλλικά, παρά μόνο για ακαδημαϊκούς λόγους. Ξεκίνησα όμως να γράφω τα πεζά ποιήματα του βιβλίου μου Εν τόπω σκοτεινώ (εκδ. Σαιξπηρικόν) κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής μου στο Παρίσι, κάτω από συνθήκες διγλωσσίας, κλιμακούμενης απώλειας των ελληνικών μου, ακόμα και μιας κάποιας απώθησης απέναντί τους. Γι’ αυτό σε ένα από αυτά φτάνω ίσως να υποστηρίξω την ανάγκη να ξεμάθεις τη μητρική σου γλώσσα, να αναζητήσεις μια γλώσσα σόλοικη, φάλτσα και ακατέργαστη.

Λίγα χρόνια μετά, γράφοντας στα γαλλικά μια διπλωματική εργασία πάνω στον Διάλογο του Σολωμού, διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας αυτό το ιδρυτικό δοκίμιο ποιητικής του ελληνικού λόγου, θα εντόπιζα στην υφή του κειμένου τα ίχνη της πολυγλωσσίας, ή σχιζογλωσσίας, του Dionisio Salamon, τη γαλλοϊταλική του σύνταξη, τις εισαγμένες εκφράσεις και διατυπώσεις του, τη ρητή σχεδόν προτροπή του για μια μιγαδικότητα των ελληνικών, την ώρα που οι σοφολογιότατοι της εποχής του απεργάζονταν την εκκαθάριση της «εθνικής» γλώσσας από τα αλλότρια, χυδαία, δήθεν βαρβαρικά και απολίτιστα στοιχεία. Ο Σολωμός θα συμφωνούσε πρόθυμα με αυτό που λίγες δεκαετίες αργότερα ισχυρίστηκε ο Προυστ: ότι η σημαίνουσα λογοτεχνία γράφεται πάντοτε σε μια γλώσσα ξένη, εμβόλιμη στο σώμα της εθνικής ή μητρικής γλώσσας.

Νομίζω ότι το να ζεις και να γράφεις στην ελληνική γλώσσα όντας εκτός Ελλάδας δεν συνιστά από μόνο του μια ιδιαίτερη στάση, εκτός κι αν αφήσεις τη γραφή σου να «μολυνθεί» από τις δυνατότητες άλλων γλωσσών ή από τα αισθητικά διακυβεύματα άλλων λογοτεχνιών, και αν βέβαια είσαι ανοιχτός στο να διασχίζεσαι τόσο από οικεία όσο και από ξένα ρεύματα. Με φυσικό τρόπο, η ζωή μου στο Παρίσι με οδήγησε στη μετάφραση και παρουσίαση σύγχρονης γαλλικής ποίησης στα ελληνικά (στο πλαίσιο μιας σταθερής συνεργασίας με το περιοδικό Τεφλόν) και στην επιμέλεια μιας επιλογής νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ποίησης μεταφρασμένης στα γαλλικά (σε συνεργασία με το γαλλικό περιοδικό ποίησης Nioques). Το γράψιμο οφείλει να κινείται ανάμεσα σε τουλάχιστον δύο όχθες, με αυτόν που γράφει, είτε είναι και μεταφραστής είτε όχι, να γίνεται ένας passeur, ένας πορθμέας, κάποιος ή κάποια που πραγματοποιεί περάσματα – ειδάλλως κινδυνεύει να βουλιάξει στα στάσιμα νερά της ταυτότητας και των γνώριμων, εξαντλημένων τρόπων.

Θα έλεγα όμως ότι το μεγαλύτερο πλήγμα για όσους ζουν και γράφουν μακριά από την Ελλάδα είναι η αποκοπή από την εν εξελίξει ιστορία του γενέθλιου χώρου. Και δεν εννοώ μόνο τη μεγάλη ιστορία των κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων μα και τη μικρή ιστορία των δικών σου ανθρώπων, από την οποία αναπόφευκτα ξεμακραίνεις. Μολονότι αυτός ο παράγοντας φαίνεται εξωλογοτεχνικός, οι επιπτώσεις του σφραγίζουν την πράξη της γραφής, πότε ως πανωλεθρία και πότε ως θρίαμβος. Μεταξύ αυτών των δύο πόλων σχηματίζεται η διαλεκτική του βίου «στα ξένα», δημιουργικού ή μη: σχοινοβατώντας ανάμεσα στο εδώ και το εκεί, στο ομόγλωσσο και το αλλόγλωσσο, στην πολυτέλεια και την τραγωδία του να βρίσκεσαι σε απόσταση.

Χάρης Ψαρράς

Αγγλία

Μια απόσταση που μπορεί να γίνει ευεργετική

Ενας ποιητής που γράφει στη μητρική του γλώσσα αλλά ζει σε ξένη χώρα, όπου η μητρική του γλώσσα δεν είναι ομιλούμενη γλώσσα, αναμετριέται με μια δυσκολία, αλλά και με μια ευκαιρία τις οποίες δεν θα συναντούσε αν ζούσε στον τόπο του. Η δυσκολία έχει να κάνει με το γεγονός ότι η προφορικότητα είναι γνώρισμα και κάθε ομιλούμενης γλώσσας και του ποιητικού λόγου, ενώ η ευκαιρία με το γεγονός ότι η προφορικότητα λειτουργεί αλλιώς στην καθημερινή ομιλία και αλλιώς στην ποίηση.

Η προφορικότητα είναι η ιδιότητα του λόγου που ηχεί άμεσος και φυσικός και που αφομοιώνεται αβίαστα από τους αποδέκτες του. Το νόημα και η γλωσσική έκφραση του νοήματος ενός τέτοιου λόγου μοιάζουν με αξεδιάλυτη ενότητα – σαν να μιλάει κανείς απλά και εύστοχα χωρίς να έχει πολυσκεφτεί τι θέλει να πει ή πώς θα το πει, όπως όταν κουβεντιάζει με φίλους ή συζητά στη γειτονιά, στη δουλειά, σε συναθροίσεις, στα social media. Η προφορικότητα δεν εντοπίζεται μόνο στον προφορικό λόγο, αλλά και σε αρκετά είδη γραπτού λόγου, κυρίως σε εκείνα στα οποία το διανοητικό στοιχείο (δηλαδή η λεπτομερής ή αφηρημένη έκφραση ενός σύνθετου νοήματος) δεν υπερτερεί έναντι της έκφρασης συναισθημάτων ή μιας ορισμένης αίσθησης της ζωής και του κόσμου. Ο ποιητικός λόγος, τόσο στην προφορική όσο και στη γραπτή ποίηση, έχει ισχυρή προφορικότητα, πράγμα που δεν εκπλήσσει αν σκεφτούμε πως η ποίηση συνήθως απευθύνεται περισσότερο στην καρδιά παρά στον νου του αναγνώστη.

Ο ποιητής που κατοικεί σε αλλόγλωσσή του χώρα χρειάζεται να καταβάλει προσπάθεια για να διατηρήσει τη σχέση του με τον προφορικό λόγο της γλώσσας στην οποία γράφει την ποίησή του, δηλαδή με την ομιλία των ομόγλωσσών του ανθρώπων μακριά από τους οποίους ζει. Η δυσκολία αυτή είναι μικρότερη για έναν ποιητή σε ξένη χώρα στην οποία υπάρχει μια διασπορική ομόγλωσσή του κοινότητα, όπως συνέβαινε για αιώνες με τους ποιητές των ιστορικών κέντρων του ελληνισμού και όπως συμβαίνει στον καιρό μας στις εστίες των απόδημων Ελλήνων στη Βόρεια Αμερική, στην Αυστραλία, στη Γερμανία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και σε άλλες χώρες. Αυτήν τη δυσκολία τη μετριάζει σήμερα η ζωντανή εξ αποστάσεως επικοινωνία που την τελευταία εικοσαετία, χάρη στη διάδοση του Διαδικτύου και των κινητών τηλεφώνων, φαντάζει αδιαμεσολάβητη και έχει γίνει συχνή όσο ποτέ άλλοτε.

Ο απόδημος ποιητής έχει όμως και την ευκαιρία να δουλέψει τον ποιητικό λόγο με τρόπο που δεν θα του ήταν εξίσου πρόσφορος αν ζούσε στη χώρα του. Κι αυτό γιατί στον ποιητικό λόγο η προφορικότητα δεν προκύπτει μόνο από την αυθόρμητη χρήση της καθημερινής γλώσσας, όπως γίνεται στον προφορικό λόγο, αλλά κερδίζεται και χάρη στην έντεχνη επεξεργασία της καθημερινής γλώσσας σε συνύφανση με τη δραματικότητα, τη μουσικότητα, την οπτική φαντασία και άλλες πτυχές του ποιητικού λόγου. Ο ποιητής που, επειδή ζει στο εξωτερικό, δεν χρησιμοποιεί τακτικά τη μητρική του γλώσσα (και γλώσσα της ποίησής του) στις καθημερινές του ασχολίες, μπορεί να τη δει από κάποια απόσταση και να την καλλιεργήσει όντας λιγότερο εκτεθειμένος σε συμβατικές όψεις της καθημερινής ομιλίας που εξυπηρετούν πρακτικούς σκοπούς, μηχανικές συναλλαγές ή επιδερμικές αφηγήσεις. Η απόσταση αυτή γίνεται πιο ευεργετική για το έργο ενός τέτοιου ποιητή όταν την αισθάνεται και μέσα από την εμπειρία του της καθημερινής χρήσης της ομιλούμενης (και ξένης για εκείνον) γλώσσας της χώρας στην οποία ζει, μιας χρήσης της που ηχεί στα αυτιά του πότε λιγότερο και πότε περισσότερο συμβατική απ’ όσο ηχεί στα αυτιά των φυσικών της ομιλητών, ακριβώς επειδή δεν είναι η δική του γλώσσα.

Κλείνω με ένα εξομολογητικό σχόλιο: οι παρατηρήσεις αυτές αντανακλούν την εμπειρία μου των τελευταίων δεκαεπτά ετών, αφού από το 2006 με την εξαίρεση ενός δεκάμηνου διαλείμματος, ζω στη Μεγάλη Βρετανία και συνεχίζω να γράφω ποιήματα στα ελληνικά.