Πολιτική ορθότητα και σηματοδότηση αρετής

Ας κάνουμε μια διάκριση εξαρχής ανάμεσα στην ευπρέπεια του λόγου μας όταν εκφραζόμαστε πολιτικά και την πολιτική ορθότητα ως στάση ή τρόπο σύλληψης αλλά και επιβολής του πρέποντος στην πολιτική. Η ευπρέπεια απαιτεί από τον λόγο μας να μη θίγει άτομα που ανήκουν σε ορισμένες ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες ανθρώπων με τους όρους που χρησιμοποιούμε στην ομιλία μας. Δεν πρέπει αυτή η προσοχή που απαιτείται από τον λόγο μας να ταυτίζεται με την πολιτική ορθότητα ως γενικότερη «ιδεολογία». Τα εισαγωγικά εδώ έχουν τοποθετηθεί μετά λόγου γνώσεως, διότι μάλλον πρόκειται για ένα νεφέλωμα ιδεών που θεωρούνται «προχώ». Οι «ιδεολόγοι» της πολιτικής ορθότητας προβάλλουν την πολιτική ορθότητα που τους εμπνέει ως τεκμήριο αρετής τους, ως δείγμα της ηθικής τους ανωτερότητας και της κοινωνικής τους ευαισθησίας.

Πιστεύω ότι είναι ιδιαίτερα ευτελής η προσπάθεια αυτοπροβολής μέσω έκφρασης «ιερής αγανάκτησης» μπρος σε κάτι που κρίνεται ως πολιτικώς μη ορθό. Αλλά και γενικότερα η επίδειξη ψυχικής και ηθικής ανωτερότητας με συναισθηματικές εξάρσεις απάδει προς την ιδιότητα του πνευματικού ανθρώπου. Ο μεγάλος κοινωνιολόγος και πολιτικός φιλόσοφος Ραϊμόν Αρόν θεωρούσε άσεμνη (indécente) την επίδειξη ηθικής ευαισθησίας ορισμένων που αυτοπροβάλλονται ως «ωραίες ψυχές» (belles âmes). Κατά τον Αρόν, ο διανοούμενος που σέβεται τον εαυτό του έχει ως ηθικό καθήκον να απέχει από τέτοιες πρακτικές.

Οι αυτοπροβαλλόμενοι ως «ωραίες ψυχές» καταγγέλλουν τον «εχθρό» και τον στέλνουν στο πυρ το εξώτερον. Ο «εχθρός» αναγνωρίζεται εύκολα από τον λόγο του, αν δεν είναι συμβατός με την πολιτική ορθότητα. Η «ωραία ψυχή» οφείλει να τη δείξει μέσω μιας «σηματοδότησης αρετής» (virtue signaling) που εκφράζεται με τον κώδικα της πολιτικής ορθοέπειας. Στοχεύει στη συναίνεση των πολλών και απαιτεί τον στιγματισμό όσων δεν συμβαδίζουν με τις ιδέες που προβάλλει ένας «φωτισμένος πυρήνας», μια ομάδα ανθρώπων που εκφράζουν το πνεύμα των καιρών (Zeitgeist). Το άτομο που θεωρεί ότι ανήκει σε έναν τέτοιο «φωτισμένο πυρήνα» έχει ανάγκη να το δείχνει συνεχώς. Και εκζητεί την επικρότηση αυτής του της στάσης σε πρώτη φάση και κατόπιν απαιτεί από όλους να εναρμονιστούν μ’ αυτή. Δεν αρκείται στη «συμπερίληψη» των αδικημένων ή περιθωριοποιημένων. Απαιτεί την καταδίκη και τον στιγματισμό όσων δεν συμμερίζονται τον ζήλο τους και δεν συμμορφώνονται στις αρχές που διακηρύσσουν διαπρυσίως.

Ο καθένας καλείται να συμμορφωθεί στα κελεύσματα της πολιτικής ορθότητας, όπως αυτά διατυπώνονται στα κοινωνικά μέσα επικοινωνίας από τους πρωθιερείς της. Ορισμένοι από αυτούς τους πρωθιερείς της πολιτικής ορθότητας μιλούν στο όνομα του φιλελευθερισμού, ενώ συγχρόνως προσπαθούν να πετύχουν μια συγχώνευση ανόμοιων και ασυμβίβαστων μεταξύ τους ιδεών σε ένα σύνολο ιδεών που δεν αποτελεί σύστημα με κανένα τρόπο.

Φυσικά, ο φιλελευθερισμός δεν πρέπει με κανένα τρόπο να συγχέεται με την πολιτική ορθότητα. Ο φιλελευθερισμός δεν έχει «εξ αντικειμένου» κοινωνικούς εχθρούς. Εχει πολιτικούς αντιπάλους. Αυτοί οι αντίπαλοι έχουν επιχειρήματα – ως υποστηρικτές κάποιας συντηρητικής, σοσιαλιστικής ή άλλης ιδεολογίας. Ο φιλελευθερισμός μπορεί να διεξάγει έναν ιδεολογικό αγώνα με προβολή επιχειρημάτων που πρέπει να αποτιμηθούν ως προς την επάρκειά τους. Δεν αρκείται στο να καταδείξει ότι μια στάση είναι «απαράδεκτη» ως μη συμβατή με τo Zeitgeist· ή ότι μια άλλη στάση ή έκφραση ιδέας είναι αξιέπαινη, διότι είναι δηλωτική κάποιας ανεπίγνωστης ηθικής ανωτερότητας αυτού ή αυτής που είναι φορέας της. Πιστεύω ότι ο ορίζοντας σκέψης και δράσης του φιλελευθερισμού είναι αρκετά ευρύς για αναζήτηση και προβληματισμούς. Και πιστεύω ότι η προσπάθεια εναρμόνισής του με την «πολιτική ορθότητα» θα τον αλλοιώσει και τελικά θα τον ακυρώσει.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών