Η ιστορία ενός εξαφανισμένου βιβλίου

Το φθινόπωρο του 1933 η Αστυνομία εισβάλλει σε κεντρικά αθηναϊκά βιβλιοπωλεία και προχωρεί σε κατάσχεση ενός βιβλίου για την ιστορία της Εκκλησίας, συγγραφέας του οποίου εφέρετο πως ήταν ο Κώστας Απέκας. Είχε προηγηθεί σχετική καταγγελία της Ιεράς Συνόδου βάσει της οποίας αστυνομικά όργανα λέγεται πως πραγματοποίησαν έρευνες ακόμη και σε σπίτια ευυπόληπτων οικογενειαρχών με σκοπό την εξεύρεση και κατάσχεση του «βλάσφημου» αυτού βιβλίου. Στα χρόνια που ακολούθησαν το όνομα του συγγραφέα ξεχάστηκε. Το βιβλίο περιέπεσε σε λήθη, ενώ ακόμη και στα χρόνια της ριζοσπαστικής έκρηξης της Μεταπολίτευσης ουδείς εκδοτικός οίκος ενδιαφέρθηκε να το επανεκδώσει, ίσως επειδή το θέμα του ήταν πολύ «προχωρημένο», ίσως (το πιθανότερο) γιατί η κατάσχεση είχε οδηγήσει σε ολοκληρωτική εξαφάνιση των αντιτύπων του. Περίπου εννιά δεκαετίες αργότερα, το βιβλίο θα εντοπιστεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ενώ ένα ακόμη δυσεύρετο αντίτυπό του θα εμφανιστεί σε λίστα δημοπρασίας σπάνιων βιβλίων και χειρογράφων. Οι εκδόσεις Lux Orbis, γνωστές στους βιβλιόφιλους για την έκδοση «λαμπρών αλλά λησμονημένων έργων από την εποχή της νεωτερικότητας», θα επανεκδώσουν το βιβλίο το οποίο σήμερα, περίπου έναν μήνα από την έκδοσή του, δεν έχει ακόμη λογοκριθεί. Ας χαιρετίσουμε την εξέλιξη αυτή ως μια πινελιά αισιοδοξίας που αποδεικνύει ότι στο διάβα ενός αιώνα η ελληνική κοινωνία έχει πραγματοποιήσει εν τέλει κάποια μικρά αλλά όχι αμελητέα βήματα προς τα εμπρός.

Ποιος ήταν όμως ο Κώστας Απέκας; Διανοούμενος μαρξιστής θεολόγος, σύμφωνα με τα όσα γράφει ο ίδιος στο πόνημά του, εμφανίζεται στα ελληνικά γράμματα το 1932, με κείμενά του να δημοσιεύονται αρχικά στον «Ριζοσπάστη» και κατόπιν, το 1933, στην «Πάλη των Τάξεων». Εκφραστής ενός μαχητικού αντικληρικαλισμού, ο Απέκας (ή πιο σωστά ο διανοούμενος που μάλλον κρυβόταν πίσω από το ψευδώνυμο «Απέκας»), κινούμενος στον κύκλο των αρχειομαρξιστών, δείχνει άμεσα επηρεασμένος από τον Γιάνη Κορδάτο, στον οποίο άλλωστε αφιερώνει το βιβλίο του, και επιχειρεί να συγγράψει μια πρωτοποριακή για τα δεδομένα του Μεσοπολέμου μελέτη για την ιστορία της Εκκλησίας εφαρμόζοντας ως μέθοδο την επιστήμη του ιστορικού υλισμού. Τούτων ρηθέντων, το βιβλίο του Απέκα συνιστά μια γοητευτική γραφή καθώς συνταιριάζει δύο αντιθετικές ιστορικές, λογοτεχνικές και εν τέλει διανοητικές κληρονομιές: από τη μία την επιστημονική εγκυρότητα του μαρξισμού μέσα από την οποία επιχειρεί να αποϊεροποιήσει την ιστορία της Εκκλησίας και να καταδείξει το υλικό συμφέρον που εδράζεται στις επιλογές της εκκλησιαστικής ιεραρχίας και των κρατικών λειτουργών, από την άλλη την αμεσότητα ενός λαϊκού αντικληρικαλισμού ο οποίος γνωρίζει καλά να σκανδαλίζει και να εξάπτει τη φαντασία των μαζών υποκινώντας εναντίον του κλήρου επιχειρήματα για τη φιλαργυρία, τον άσωτο βίο και συχνά την ακολασία των ρασοφόρων.

Το βιβλίο του Απέκα αποτελεί τον πρώτο τόμο ενός φιλόδοξου έργου που επρόκειτο να έχει συνέχεια. Γιατί δεν είχε, δεν το γνωρίζουμε. Ισως η κατάσχεση της έκδοσης του 1933 να έπαιξε αποφασιστικό ρόλο, ίσως ο ίδιος ο συγγραφέας του να έφυγε πρόωρα από τη ζωή, μάλλον στα δύσκολα χρόνια της επόμενης δεκαετίας, όπως εκτιμά στην υποδειγματική εισαγωγή του ο επιμελητής της έκδοσης Κώστας Παλούκης. Παρά το ανολοκλήρωτο του εγχειρήματος, ο πρώτος τόμος στέκεται από μόνος του αυτόνομα, καθώς τα έτη που καλύπτει (1821-1853) είναι και τα πλέον κρίσιμα για την κατανόηση της «αληθινής ιστορίας της Εκκλησίας». Είναι ακριβώς τα χρόνια στα οποία, σύμφωνα με τον Απέκα, διαμορφώνεται μέσα από ένα παιχνίδι εξουσίας και συνεχών ελιγμών η ηγεμονική θέση της ελλαδικής Εκκλησίας στον ελλαδικό χώρο, κάτι που ως τότε αποτελούσε απλώς διακύβευμα. Η σύγκρουση της φιλελεύθερης αστικής τάξης και της Εκκλησίας που απηχεί αντίστοιχες ζυμώσεις που έλαβαν χώρα στην Ευρώπη του Διαφωτισμού, θα περάσει από «χίλια κύματα» για να καταλήξει σε μια ανίερη συμμαχία που έκτοτε δεν θα αμφισβητηθεί ποτέ, απότοκη ενός αμοιβαίου και αμοιβαία επωφελούς συμβιβασμού, ο οποίος θα αποτυπωθεί, όπως ωραία το διατυπώνει ο συγγραφέας, στο «μακαρονίστικο έγγραφο που ονομάζεται από τους ιστορικούς μας “Συνοδικός Τόμος”».

Ο Απέκας θεωρεί την Εκκλησία παρασιτικό οργανισμό που λειτουργεί ιστορικά με βάση το υλικό της συμφέρον απομυζώντας τον κόπο των παραγωγικών τάξεων. Συνάμα έναν θεσμό προνεωτερικό, απομεινάρι προαστικών μορφών οργάνωσης και σκέψης που στη συνθήκη της επερχόμενης αταξικής κοινωνίας θα απονεκρωθεί και θα μαραζώσει, ενώ «η μνήμη της θα παραδίδεται με κατάρα από γενιά σε γενιά γιατί στάθηκε η πιο φωτοσβεστική και εκμεταλλευτική κοινωνική οργάνωση». Προϊόν ενός μαχητικού αντικληρικαλισμού που ήκμασε στον Μεσοπόλεμο, το υπέροχο αυτό βιβλίο συνιστά, πέρα από μια σημαντική πηγή για την κοινωνική ιστορία της Εκκλησίας, ωραίο τεκμήριο για την πολιτικοποίηση της αθεΐας και του αντικληρικαλισμού στα χρόνια που ακολούθησαν το ωστικό κύμα της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) είναι ιστορικός. Διδάσκει πολιτισμική ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και δημόσια ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο «Αυστραλία. Δέκα ιστορίες» κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος

{1BSYG}Κώστας Απέκας{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η αληθινή ιστορία της Εκκλησίας (1821-1853){2BTIT}{CR}{3BEKD}Ιστορική επιμέλεια – εισαγωγή {LF}Κώστας Παλούκης{CR}Εκδόσεις Lux Orbis, Αθήνα, 202{3BEKD}3