Το Ωδείο Αθηνών στο όραμα του Ιωάννη Δεσποτόπουλου

Η θέση της μουσικής ήταν παρούσα στη ζωή του Δεσποτόπουλου πολύ πριν ξεκινήσει να σχεδιάζει το Ωδείο. Ηδη από τα φοιτητικά του χρόνια στο Ανόβερο (1925) σκιτσάριζε εσωτερικούς χώρους όπου στο κέντρο τους κυριαρχούσε ένα πιάνο. Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής Κατοχής, ως καθηγητής στο Πολυτεχνείο και στο πλαίσιο του μαθήματός του για τη δημιουργία ενός παραθαλάσσιου οικισμού για νέους, μιλούσε για την ακρόαση μουσικής ως ένα γεγονός με ιδιαίτερη σημασία. Εκτός όμως από τις προσωπικές αναφορές και μνήμες που είχε η μελέτη του Ωδείου Αθηνών για τον Δεσποτόπουλο, το Ωδείο είχε για εκείνον μία μεγάλη κοινωνική, πολιτική και πολεοδομική σημασία για όλη την Αθήνα, καθώς ήταν μέρος της ευρύτερης μελέτης του για το Πνευματικό Κέντρο (ΠΚ) της Αθήνας. Ο Δεσποτόπουλος δεν ήταν ένας κατεξοχήν αρχιτέκτονας της πράξης. Τόσο το πανεπιστημιακό όσο και το θεωρητικό του έργο κατέχουν ισότιμη θέση δίπλα στο αρχιτεκτονικό. Ο ίδιος αντιλαμβανόταν την αρχιτεκτονική ως ένα κοινωνικό λειτούργημα και χώρος έκφρασής της αποτελούσε η πόλη, ενώ η έννοια της κοινότητας κυριαρχούσε στα γραπτά του και τη διδασκαλία του και ήταν ο απώτερος στόχος της αρχιτεκτονικής του πρακτικής.

Εβλεπε την πολεοδομία ως κάτι που έπρεπε να εμπεριέχει μέσα της τα στοιχεία μιας μεγάλης ιστορικής διαδρομής και παράδοσης και ταυτόχρονα να προβάλλει το μέλλον. Η εποχή και το περιβάλλον που αρχικώς καθόρισε την πολεοδομία με τον τρόπο που την αντιλήφθηκε ο Δεσποτόπουλος ήταν ο Μεσοπόλεμος και η Γερμανία της εποχής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Τα κοινωνικά και πολιτικά ιδεώδη της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης στο πεδίο της πόλης εκφράστηκαν, περισσότερο από όλα, από το Μπάουχάους, το οποίο υπήρξε μία σχολή η οποία έθεσε ως στόχο τη μαζική παραγωγή αντικείμενων καθημερινής χρήσης υψηλής αισθητικής και ποιότητας τα οποία θα ήταν, παράλληλα, οικονομικά προσβάσιμα για όλους. Eξίσου σημαντική θέση στο πολεοδομικό κοινωνικό όραμα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης κατείχαν τα μεγάλα πολεοδομικά συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας στο Βερολίνο υπό τη διεύθυνση του οραματιστή πολεοδόμου Μάρτιν Βάγκνερ και του επίσης οραματιστή αρχιτέκτονα Μπρούνο Τάουτ, αλλά και στη Φρανκφούρτη, υπό τη διεύθυνση του άλλου οραματιστή πολεοδόμου Ερνστ Μάυ. Κατά τη διαμονή του στη Γερμανία, ο Δεσποτόπουλος είχε επισκεφθεί τα παραπάνω έργα και μάλιστα εν τη γενέσει τους, δηλαδή την περίοδο της κατασκευής τους. Mέσα από αυτά τα έργα ο ίδιος «είδε» τον πολιτισμό της αρχαίας Αθήνας και τον ρόλο της Αγοράς σε αυτήν.

Η εποχή της Απελευθέρωσης μετά την Κατοχή ήταν το δεύτερο σημείο-σταθμός που καθόρισε τη σκέψη του. Το 1946, λίγο πριν αναγκαστεί να φύγει από τη χώρα για τη Σουηδία λόγω του Εμφυλίου, δίδαξε το θέμα του «Κοινωνικού και Πνευματικού Κέντρου». Ο Δεσποτόπουλος έβλεπε τις καταστροφές της χώρας από τον πόλεμο όχι μόνο σε επίπεδο υποδομών αλλά και κοινωνικό και καθώς πίστευε, όπως έλεγε, στο «πνεύμα του εμείς», θεωρούσε πως αυτό μπορούσε να είναι η μαγιά ώστε να ορθοποδήσει η Ελλάδα κοινωνικά μετά το τέλος του πολέμου. Αν και αυτή η ιδέα δεν βρήκε τον χώρο να ευδοκιμήσει στην Ελλάδα και ο Δεσποτόπουλος αναγκάστηκε να φύγει από τη χώρα προκειμένου να διαφυλάξει ακόμα και την φυσική του υπόσταση σε εκείνη την σκοτεινή περίοδο του Εμφυλίου, ο ίδιος είδε την ιδέα αυτή να ανθεί στη μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατική Σουηδία όπου έζησε για δεκατέσσερα χρόνια, καθώς και στη Δυτική Γερμανία. Αυτά τα δύο πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα έγιναν ο τρίτος πόλος της σκέψης του.

Οταν το 1959 έφτασε η ώρα για τη δημιουργία ενός ΠΚ στην Αθήνα, ήταν αναμενόμενο το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Δεσποτόπουλου για το συγκεκριμένο πρότζεκτ… O Δεσποτόπουλος σχεδίασε το Ωδείο ως μέρος ενός σαφούς κοινωνικού και πολεοδομικού μελλοντικού οράματος για την Αθήνα. Κάθε γραμμή που χάραζε επάνω στο σχεδιαστήριο δεν εστίαζε στο σχέδιο αυτό καθ’ εαυτό, δηλαδή στη μορφή του κτιρίου, αλλά στη ζωή που θα δημιουργούνταν μέσα στο κτίριο. Το 1962 ήταν η χρονιά που είχε παρουσιάσει αναλυτικά στο περιοδικό «Νέες Μορφές» το σχέδιο και την ιδέα του ΠΚ και είχε αρχίσει εναντίον του ίδιου και της μελέτης μία στοχευμένη επίθεση σχεδόν από παντού. Μάλιστα στο περιοδικό «Ζυγός» παρουσιάστηκαν οι απόψεις 33 πνευματικών ανθρώπων της Ελλάδας για το ΠΚ. Η υπερβολικά μεγάλη πλειοψηφία των απόψεων ήταν από κάθετα αρνητική έως εχθρική. Πολύ λίγοι στάθηκαν ουδέτεροι και μόνο ένας τάχθηκε ξεκάθαρα υπέρ. Αυτός ο ένας ήταν ο Οδυσσέας Ελύτης, ο οποίος στην έρευνα του «Ζυγού» (τεύχος 78/79, Μάιος-Ιούνιος 1962) είπε:

«Δεν πρέπει νομίζω, να φοβόμαστε τα μεγαλόπνοα και μακράς προοπτικής έργα. Εάν και οι παλαιότεροι επίστευαν το ίδιο, θα μας είχαν κληροδοτήσει καλύτερες προϋποθέσεις για να προσαρμοστούμε σήμερα στις ανάγκες της εποχής μας. Είναι γεγονός ότι το εκτεταμένο πρόγραμμα της ιδρύσεως Πνευματικού Κέντρου υπερβαίνει τις απαιτήσεις της χώρας μας. Αλλά ή πιστεύουμε στο μέλλον μας ή όχι. Εάν πιστεύουμε, τότε πρέπει να προχωρούμε χωρίς μεμψιμοιρίες. Αρκούν πλέον οι τσιγκουνιές, οι μισές δουλειές, τα μπαλώματα. Μία μέρα, η μεταγενέστεροι μπορεί να μας ευγνωμονούν, όπως εμείς ευγνωμονούμε σήμερα εκείνους που μας προσέφεραν το κλασικό συγκρότημα της λεωφόρου Πανεπιστημίου».

Ο Δεσποτόπουλος διέβλεπε και σχεδίαζε όχι μόνο την κάλυψη μίας τρέχουσας ανάγκης αλλά προνοούσε για την εξέλιξη της Αθήνας, με επίκεντρο τον πολιτισμό. Διαβλέποντας, πως το στοιχείο του πολιτισμού ως μέρος της ταυτότητας της Αθήνας είναι αδύνατον να εκλείψει στο μέλλον, λόγω της ιστορίας της, θεωρούσε πως η δημιουργία σημαντικών υποδομών γύρω από τον πολιτισμό, ακόμα κι αν τότε ήταν αχρείαστες, θα μπορούσαν να κάνουν την Αθήνα ένα παγκόσμιο σημείο αναφοράς για τους ανθρώπους του πνεύματος.

Η μελέτη, όμως, πέρασε στην ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής σαν μία μεγάλη ουτοπία. Το Ωδείο Αθηνών είναι το μοναδικό κτίριο αυτής της μελέτης που κατάφερε μεν να υλοποιηθεί, αλλά να ολοκληρωθεί πλήρως και στην τελική του μορφή 64 χρόνια μετά τον αρχικό του σχεδιασμό, μόλις τον περασμένο Δεκέμβριο. Η ολοκλήρωση του Ωδείου ήταν ένα έργο με πολλές προκλήσεις καθώς αφορούσε ένα χτισμένο αλλά όχι ολοκληρωμένο και άρα ημιτελές κτίριο. Δεν μπορούμε επομένως ξεκάθαρα να πούμε αν οι πρόσφατες εργασίες ορίζονται σαν ολοκλήρωση, αποκατάσταση, ανακαίνιση ή βελτίωση του υφιστάμενου κτιρίου. Το όραμα της καινούργιας εποχής του Ωδείου πατά ακριβώς επάνω στις βάσεις του κτιριολογικού προγράμματος του Δεσποτόπουλου και της ικανότητάς του για ευελιξία. Έννοιες όπως οικοσύστημα, δημιουργικό hub, black box, κέντρο ψηφιακής επικοινωνίας, τεχνολογίας και ήχου, πολιτιστική επιχειρηματικότητα και εξωστρέφεια δεν υπήρχαν φυσικά το 1959, χρονιά σχεδιασμού της αρχικής ιδέας του κτιρίου. Παρ’ όλ’ αυτά, αυτές οι έννοιες και ακόμα περισσότερο οι χώροι που αυτές απαιτούν για να ευδοκιμήσουν, έχουν βρει τη θέση τους στο ολοκληρωμένο κτίριο. Το Ωδείο, με αυτή τη μορφή, έπαψε να είναι πλέον μόνο ένας χώρος εκμάθησης μουσικής ή χορού και πλησιάζει στην ιδέα της Μουσικής Ακαδημίας, δηλαδή την αρχική πρόθεση του Δεσποτόπουλου για τη λειτουργία του κτιρίου. Ακόμα περισσότερο, όλες αυτές οι νέες χρήσεις του Ωδείου, θα το μετατρέψουν από ένα μέχρι πρότινος αδιάφορο πέρασμα σε έναν τόπο στάσης και χώρο υποδοχής των ανθρώπων της πόλης που αγαπούν τη μουσική και τον πολιτισμό.

Ο Λ. Μπαρτατίλας είναι υποψήφιος διδάκτωρ Bauhaus-Universität Weimar με θέμα το έργο του Ι. Δεσποτόπουλου. Το κείμενο είναι απόσπασμα από την ομιλία του στη σημερινή εκδήλωση «Χώροι πολιτισμού στον αστικό ιστό» για τα εγκαίνια του Κέντρου Τεχνών του Ωδείου Αθηνών