Μεσσήνιοι και Λάκωνες

Στη Μεσσηνία, ιδιαίτερα στην περιοχή της Ιθώμης, είχαν αναπτυχθεί οικισμοί πριν από τη σπαρτιατική κατάκτηση της χώρας, η οποία διέκοψε την εξέλιξή τους σε πόλεις. Η σταδιακή σπαρτιατική κατοχή πάντως δεν οδήγησε στην πλήρη απώλεια της εθνικής συνείδησης των κατοίκων, δεν κατάφερε να αφομοιώσει εθνικά όλους τους Μεσσήνιους, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι ερευνητές. Σημαντικό ρόλο στην αντοχή και την αντίσταση του μεσσηνιακού λαού ενάντια στον αφανισμό τους ως έθνους έπαιξαν η διατήρηση των τοπικών λατρειών, ιδιαίτερα των ηρώων, η μνήμη για τα κατορθώματα θρυλικών μορφών του παρελθόντος, όπως ο Αριστομένης, καθώς και ο διακαής πόθος των Μεσσηνίων της διασποράς για επιστροφή σε μια ελεύθερη πατρίδα. Οι μεσσήνιοι άνδρες και γυναίκες τραγουδούσαν τα κατορθώματα του εθνικού τους ήρωα και ταυτόχρονα συντηρούσαν τις λατρείες τοπικών ηρώων, ασκώντας μια μορφή αντίστασης, όχι ανοιχτής αντιπαράθεσης με τον κατακτητή, η οποία ωστόσο αποδείχτηκε αποτελεσματική, καθώς επενεργούσε διαβρωτικά ενάντια στο σπαρτιατικό καθεστώς. Ηταν μια μορφή «μακράς επανάστασης» ή μιας «πολιτισμικής αντίστασης».

Ο περιηγητής Παυσανίας άκουσε να απαγγέλλουν στις μέρες του, στα μέσα του 2ου αι. μ.Χ., ένα επικό ποίημα με ήρωα τον Αριστομένη, διέσωσε μάλιστα δύο στίχους του που σε μετάφραση έχουν ως εξής:

«καταμεσής στης Στενυκλάρου την πεδιάδα και στ’ άκρο του βουνού

κυνήγησ’ ο Aριστομένης τους Λακεδαιμόνιους».

Μέσα από το επικό ή δημοτικό, αν θέλετε, αυτό τραγούδι, που μπορούμε να το ονομάσουμε «Αριστομενιάδα», κατά το παράδειγμα της «Ιλιάδας» του Ομήρου και άλλων παρόμοιων χαμένων επικών ασμάτων, πρόβαλε η μορφή του μεσσήνιου ήρωα, οι αρετές του χαρακτήρα του, η μεγαλοφροσύνη και το απίστευτο θάρρος του. Πρέπει να περιγράφονταν ακόμη σε αυτό η θαυμαστή διαφυγή του από τον Καιάδα, που ισοδυναμούσε με επιστροφή από τον Αδη, η θυσία εκατό Λακώνων στον Ιθωμάτα Δία, η τελική πτώση του κάστρου της Είρας, η κατάχωση της «παρακαταθήκης» των ιερών κειμένων στο όρος της Iθώμης, καθώς και άλλες περιπέτειες, όπου γυναίκες έπαιζαν πρωτεύοντα ρόλο. Ενδιαφέρουσα είναι η ιστορία με τη Σπαρτιάτισσα Αρχιδάμεια, ιέρεια της Δήμητρας στη Λακωνία, η οποία τον ελευθέρωσε από την αιχμαλωσία όχι για χρήματα, αλλά γιατί ήταν ερωτευμένη από καιρό μαζί του, «ερώσα έτυχεν αυτού πρότερον».

Οι Λάκωνες προσπάθησαν να δημιουργήσουν μυθικούς δεσμούς με τη γη της Μεσσηνίας, την οποία κατέλαβαν σταδιακά από το 720 π.Χ. και κατείχαν ως το 371 π.Χ., χρονιά της μεγάλης ήττας τους από τους Θηβαίους του Επαμεινώνδα στα Λεύκτρα της Βοιωτίας. Υιοθέτησαν τη λατρεία μεσσήνιων μυθικών βασιλέων όπως του Αφαρέα, αδελφού του Λεύκιππου και του Τυνδάρεω, των γιων του Aφαρέα, του Ιδα και του Λυγκαία, των εξαδέλφων τους των Διοσκούρων καθώς και των τριών θυγατέρων του βασιλιά Λεύκιππου, της Φοίβης, της Ιλάειρας και της Αρσινόης, μητέρας του Ασκληπιού, σύμφωνα με τη μεσσηνιακή εκδοχή.

Oι Μεσσήνιοι, αγωνιζόμενοι για την ίδια τους την ύπαρξη, ή ζώντας μακριά από την πατρίδα τους, δεν είχαν τη δυνατότητα να πάρουν μέρος στους περσικούς πολέμους της περιόδου 490-479 π.Χ. και να μοιραστούν με τους άλλους Ελληνες τη δόξα της απόκρουσης των βαρβάρων της Ασίας. Oι μεγάλες νίκες στον Μαραθώνα, τις Θερμοπύλες, τη Σαλαμίνα και τις Πλαταιές ενάντια στα περσικά στίφη εξακολουθούσαν να ασκούν ιδιαίτερη αίγλη και να ξυπνούν πατριωτικά αισθήματα στους Ελληνες ως τα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Οι Λάκωνες όχι μόνο καυχιόνταν για τη συμβολή τους, εις βάρος μάλιστα των Αθηναίων, αλλά την προέβαλλαν δεόντως με μνημεία, όπως η Περσική Στοά στην αγορά της Σπάρτης, με ειδικές εφηβικές τελετές και κυρίως με τα ταφικά μνημεία των νεκρών στις Θερμοπύλες και των πρωταγωνιστών των περσικών πολέμων, όπως του ναυάρχου Ευρυβιάδη και των ηρώων Λεωνίδα και Παυσανία.

Μετά το 369 π.Χ., χρονιά ίδρυσης της Μεσσήνης, οι Mεσσήνιοι προσπάθησαν με ταχύτατους ρυθμούς να κερδίσουν το χαμένο έδαφος, να γεφυρώσουν το χάσμα που είχε δημιουργήσει η σπαρτιατική κατοχή. Δεν απέμενε για αυτούς άλλη διέξοδος παρά να αναδείξουν τον Αριστομένη σε εθνικό τους ήρωα, αυτόν που είχε επανειλημμένα ταπεινώσει τους Σπαρτιάτες, υποβάλλοντας σε δοκιμασία την πολεμική τους αρετή, και είχε αμαυρώσει τη φήμη των Σπαρτιατών ως ανίκητων πολεμιστών. H θέση του ηρώου του Aριστομένη μέσα στο Γυμνάσιο και ο χάλκινος ανδριάντας του στο Στάδιο πάνω σε πανύψηλο δωρικό κίονα παραδειγμάτιζαν τους έφηβους της πόλης, θυμίζοντάς τους το ηρωικό μεσσηνιακό παρελθόν και τονίζοντας την αντίθεση προς τον αιώνιο αντίπαλο, τη Σπάρτη.

Ο Θηβαίος Επαμεινώνδας τιμήθηκε στο Ιεροθύσιο ως ήρωας οικιστής της νέας δυνατής πρωτεύουσας Μεσσήνης, ήταν αυτός που με τη βοήθεια της θαυμαστής εμφάνισης του Αριστομένη στα Λεύκτρα το 371 π.Χ. κατάφερε να υποβιβάσει τη Σπάρτη από μεγάλη δύναμη σε «δεύτερης κατηγορίας αντίπαλο».

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής
Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος στην αρχαία Μεσσήνη