Η επαναθεμελίωση της ανώτατης παιδείας

Για άλλη µια φορά ένα νοµοσχέδιο-«µαµούθ», µε σχεδόν 350 λεπτοµερείς διατάξεις επί παντός του επιστητού σε 400 σελίδες, αποσκοπεί στην αναδιάρθρωση των πανεπιστηµίων µας. Αναµφίβολα περιέχονται θετικές ρυθµίσεις, περιλαµβανοµένων ζητηµάτων διοίκησης, εκλογών καθηγητών, σπουδών, ερευνητικών προγραµµάτων. Αλλά ακόµη και ο πιο καλόπιστος αναγνώστης δεν µπορεί παρά να διαπιστώσει ότι οι τόσες απέραντες συζητήσεις και πολιτικές υποσχέσεις δεν κατέληξαν τελικά σε ένα αποτέλεσµα πραγµατικά επαναθεµελιωτικό και ανανεωτικό της ανώτατης εκπαίδευσής µας. Οι προτεινόµενες ρυθµίσεις, όσο θετικές, παραµένουν δευτερεύουσας ή και τριτεύουσας σηµασίας, ενώ δεν απαυγάζουν ενιαία συνολική αντίληψη για τη λειτουργία της ανώτατης παιδείας µας. Θα ανέµενε κανείς ότι σε συνέχεια της έκθεσης Πισσαρίδη, που έθεσε σοβαρά θεµέλια για περαιτέρω έρευνα, θα είχε ανατεθεί σε µια σοβαρή οµάδα πολυκλαδικών επιστηµόνων και εµπειρογνώµων να εκπονήσει ένα συνολικό σχέδιο που θα απαντούσε στα µεγάλα ζητούµενα.

Πρώτα-πρώτα επείγει η αναδιάταξη του πανεπιστημιακού χάρτη μας, με βάση τον γενικά αποδεκτό κανόνα «ένα ΑΕΙ ανά εκατομμύριο κατοίκων», δηλαδή το πολύ 10 για τη χώρα μας. Η συνένωση μπορούσε να γίνει ομαλά, με σταδιακή συγχώνευση των προϋπολογισμών, των διδακτικών και ερευνητικών προγραμμάτων, του διδακτικού προσωπικού, των οργάνων διοίκησης. Η γαλλική εμπειρία της δημιουργίας κεντρικών «πανεπιστημιακών πυρήνων» ή αλλιώς «πανεπιστημιακών ομπρελών» θα ήταν εδώ πολύ χρήσιμη.

Επειτα χρειάζεται η διασφάλιση της ομαλής ροής των φοιτητικών σπουδών, με επαναφορά της έννοιας του πανεπιστημιακού έτους, δηλαδή με επιτυχείς εξετάσεις ανά έτος για να προχωρήσουμε στο επόμενο, ώστε να αποφεύγεται υπερβολική επιμήκυνση του χρόνου σπουδών, που σήμερα συχνά είναι υπερδιπλάσια του προβλεπομένου. Ετσι θα αποφεύγεται η ιδιαίτερα επιβλαβής απώλεια χρόνου για τους φοιτητές που δεν μπορούν να προχωρήσουν, με επαναπροσανατολισμό τους προς καταλληλότερες κατευθύνσεις. Αν μάλιστα αναγνωρίζονταν οι σπουδές στο τέλος της διετίας ή και της τριετίας, εκείνοι που δεν προχωρούν θα κατοχύρωναν τουλάχιστον ό,τι θα έχουν μέχρι εκείνη την ώρα επιτύχει.

Επίσης, ευκταία θα ήταν η θεσμοθέτηση πανελλήνιας αξιοκρατικής επιλογής των διδασκόντων στα πανεπιστήμια, με επαναφορά της υφηγεσίας, αλλά σε διαγωνιστική βάση ανά τακτά χρονικά διαστήματα και ανά συνολικές κατηγορίες γνωστικών αντικειμένων. Θα διασφαλιζόταν έτσι η αντικειμενική επιλογή των καλυτέρων και θα αποφεύγονταν οι «στημένες» προκηρύξεις. Και επειδή οι πανεπιστημιακές σπουδές δεν μπορούν να χωριστούν από τις εγκύκλιες, ευκταία θα ήταν η θέσπιση εθνικού πανελλήνιου απολυτηρίου λυκείου που θα επέτρεπε την είσοδο στο πανεπιστήμιο. Η θεσμική διασφάλιση χρηματοδότησης, σημαντικά μεγαλύτερης από τη σημερινή, θα ήταν επίσης ένα πολύ θετικό βήμα.

Τέλος, ο τρόπος εκλογής των οργάνων διοίκησης είναι ανάγκη να συγκεντρώνει την αποδοχή των διδασκόντων. Οι προβλέψεις του νομοσχεδίου ανατρέπουν την πάγια δημοκρατική παράδοση εκλογής των πρυτανικών αρχών από το σύνολο των διδασκόντων επαναφέροντας και τα συμβούλια ιδρύματος, χωρίς να διδάσκονται από την αποτυχία των σχετικών προβλέψεων του νόμου Διαμαντοπούλου, ενώ μπορεί και να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι εξυπηρετούν συγκεκριμένες καταστάσεις.

Ο Θεόδωρος Φορτσάκης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής Αθηνών, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών (Institut de France)