Οι ΜΕΤΑ-Μεταρρυθμίσεις

Το ζήτημα των μεταρρυθμίσεων τέθηκε όλο και περισσότερο οργανωμένα τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, αρκετές συντελέστηκαν μετά από χρονοβόρες διαδικασίες και υπάρχουν πολλές που εξελίσσονται σε αναμονή ουσιαστικότερων αποτελεσμάτων. Αλλά αυτά στην πράξη και στην τρέχουσα ζωή των πολιτών, όπως έχουν καταγραφεί, είναι σχεδόν πάντοτε προσωρινά, μικρά και περιορισμένα σε σχέση με τις εξελισσόμενες ανάγκες. Ας πάρουμε για παράδειγμα τους τομείς της Υγείας και της Παιδείας μετά τη Μεταπολίτευση. Υπήρξαν μύριες όσες μεταρρυθμιστικές παρεμβάσεις από όλες τις κυβερνήσεις, οι οποίες, χωρίς να υποβαθμίζεται η σημασία τους, έδρασαν άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο, με χρήσιμα κάθε φορά αποτελέσματα. Ενώ όλο και περισσότερο προκύπτει ότι οι σχεδιασμοί είναι συνήθως ελλιπείς και χρειάζονται καινούργιοι που να τις συμπληρώνουν, να τις εκσυγχρονίζουν και να τις ανανεώνουν. Δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο, χωρίς ορατό τέλος. Ενώ παράλληλα η επιστημονική έρευνα επισημαίνει την ύπαρξη σειράς οριζόντιων κοινωνικών, πολιτικών, αναπτυξιακών και οικονομικών ζητημάτων, τα οποία ναρκοθετούν πολλές φορές στην πράξη τους στόχους, τον σχεδιασμό και την εξέλιξη των μεταρρυθμίσεων.

Με αυτή τη σύντομη εισαγωγή, για ένα τόσο μεγάλο κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα σχετικό με την αποτελεσματικότητα των μεταρρυθμίσεων στη χώρα μας, γνωρίζω πως θίγω ένα πολύ ευαίσθητο ζήτημα και θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω τις προοπτικές του στη χώρα μας με ευλάβεια και την πρέπουσα σοβαρότητα που του αρμόζει. Το πρόσφατο βιβλίο άλλωστε της διαΝΕΟσις με επιμελητή τον ακούραστο Θοδωρή Γεωργακόπουλο και τίτλο «10 μεταρρυθμίσεις που άλλαξαν την Ελλάδα» όπως και εκείνο της καθηγήτριας Καλλιόπης Σπανού για τη διοικητική μεταρρύθμιση και τη δημοσιονομική εξισορρόπηση της χώρας στη διάρκεια των Μνημονίων ανεβάζουν τις απαιτήσεις και διευρύνουν την προβληματική των μεταρρυθμίσεων στη χώρα μας. Τη διευρύνουν σε νέες συνθετότερες και πολυπλοκότερες κατευθύνσεις και επιβάλλουν προετοιμασία προβληματισμών σε μια πορεία ευρύτερων γενικεύσεων μεγαλύτερης εμβέλειας. Με την έννοια ότι οι μικρού βεληνεκούς μεταρρυθμίσεις εμποδίζονται και βραδυπορούν από «τα τείχη» που υψώνουν φαινόμενα όπως η ευρέως διαδεδομένη διαφθορά, η ελλιπής λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, η έλλειψη φορολογικής συνείδησης και η φοροδιαφυγή, η παραπληροφόρηση, τα πολιτικά πάθη, το πολιτικό ρουσφέτι, η ελλιπής γνώση της Ελληνικής Ιστορίας, η λανθασμένη επιρροή της Εκκλησίας στους θρησκευόμενους πολίτες και πολλά άλλα.

Οι μεταρρυθμίσεις αυτής της θεματολογίας θεωρούνται και είναι πολύ δύσκολες και γι’ αυτό αποφεύγονται από την πολιτική εξουσία, η οποία αρκείται στις περισσότερες των περιπτώσεων σε επιμέρους διευθετήσεις που έρχονται και παρέρχονται. Ονομάζουμε λοιπόν ΜΕΤΑ-Μεταρρυθμίσεις ένα τέτοιο είδος ευρύτερου βεληνεκούς πρωτοβουλίες που χρειάζεται να αναδειχθούν και να σχεδιαστούν καταλλήλως, μια και φαίνεται να εξαντλείται σταδιακά το όριο των μέχρι σήμερα ως άνω μεταρρυθμιστικών παρεμβάσεων. Ως πρώτο τέτοιο παράδειγμα αναφέρεται το οριζόντιο ζήτημα της διαφθοράς στην κοινωνία και στο κράτος. Δεν είναι δυνατόν να αποδώσουν τα αναμενόμενα οι μεταρρυθμίσεις στην Υγεία όταν είναι γενικά αποδεκτό, χωρίς να γενικεύουμε, ότι σε αυτόν τον χώρο ενδημούν φαινόμενα χρηματισμού που απάδουν των κανόνων της χρηστής διοίκησης, της ηθικής και της αμεροληψίας.

Δεν φαίνεται να προκύπτει κάποια εύκολη απάντηση στη διεθνή βιβλιογραφία για αυτού του είδους τα ζητήματα, που να αφορούν χώρες με το δικό μας διοικητικό και οικονομικό περιβάλλον. Μια και τα συστήματα αυτά σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες είναι σχεδιασμένα από παλαιότερες εποχές και έχουν ενσωματώσει κανόνες λειτουργίας και δεοντολογικές διαδικασίες που αποκλείουν από την αρχή ως το τέλος της εξυπηρέτησης του πολίτη εξωθεσμικές και ανήθικες παρεμβάσεις. Αυτό μπορεί να οδηγήσει και σε μια απάντηση για την ελληνική πραγματικότητα, που δρα με τον χρόνο στο ευρύτερο και ωριμότερο περιβάλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Με την έννοια ότι οι σχεδιασμοί για τις ΜETA-Μεταρρυθμίσεις πρέπει να έχουν ευρύτερες στοχεύσεις, να αντανακλούν την ευρωπαϊκή εμπειρία και να διαφοροποιούνται αισθητά και μακριά από αυτό που γίνεται μέχρι σήμερα. Αυτό άλλωστε είναι ήδη γεγονός στη χώρα μας και με ό,τι γίνεται στο πλαίσιο της δημοσιονομικής πειθαρχίας, αλλά αντανακλάται και στις πρόσφατες προτάσεις για αλλαγές στην Παιδεία. Θα χρειαστεί βέβαια και ένα αυστηρό πλαίσιο παρακολούθησης και αξιολόγησης από την πολιτεία και το κράτος, μαζί με σοβαρές πρωτοβουλίες των ίδιων των σχολείων και των πανεπιστημίων.

Δεν θα αρκούσε βέβαια αυτό για κάποια αποτελέσματα στο ορατό μέλλον. Χρειάζεται κάτι πολύ περισσότερο από αυτό που γίνεται σήμερα και επιχειρήθηκε και άλλες φορές στο παρελθόν. Η ΜΕΤΑ-Μεταρρύθμιση στην Υγεία δεν θα αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα αν δεν συνδυαστεί με αντίστοιχα στοιχεία της μεταρρύθμισης του εκπαιδευτικού, του διοικητικού και του οικονομικού συστήματος της χώρας μας. Αυτός ο συνδυασμός (διασταυρούμενες μεταρρυθμίσεις) στην ελληνική δύσκολη πραγματικότητα είναι ασυνήθης και η υπάρχουσα τεχνολογία φτωχή και ελλιπής. Η πρόσφατη πρόοδος όμως στην ψηφιοποίηση υπηρεσιών του κράτους προς τους πολίτες, η πρώτη ΜΕΤΑ-Μεταρρύθμιση, επιβεβαίωσε την άποψη ότι όπου υπάρχει γνώση σχεδιασμού συνδυασμένη με αποφασιστικότητα μπορούν να προκύψουν καλά αποτελέσματα.

Εν κατακλείδι, η χώρα πέρασε περιπέτειες και περιπέτειες, παλαιότερα και πρόσφατα. Εδειξε ότι ξέρει να μαθαίνει, να διδάσκεται και να εξελίσσεται. Με αυτή την έννοια πιστεύω ότι είναι ώριμη και για πιο φιλόδοξα βήματα και στον χώρο των ΜΕΤΑ- ή διασταυρούμενων μεταρρυθμίσεων. Που έχουν ανάγκη από δύσκολους συνδυασμούς ετερόκλητων πολλές φορές στοιχείων και ηγεσίες με ουσιαστικές ικανότητες. Που είναι, οι τελευταίες, σπάνιες και δυσεύρετες στη χώρα μας. Αυτή η πρόκληση πιστεύω ότι πρέπει να απαντηθεί σύντομα, γιατί αυτά που γίνονται κατά καιρούς μπορεί και να χάνουν ύστερα από ένα μικρό διάστημα τη δυναμική και τους στόχους τους. Τα ελληνικά πανεπιστήμια, όπως δείχνουν τα βιβλία που αναφέραμε ήδη, πρέπει να προηγηθούν και να οδηγήσουν την έρευνα στις κατευθύνσεις που έχει ανάγκη σήμερα και αύριο η χώρα. Η υπάρχουσα βιβλιογραφία πάντως έχει ήδη προηγηθεί των αναγκών της και περιμένει την αξιοποίησή της από την ελληνική διοίκηση. Αλλωστε και αυτή, μιλώντας σχετικά, δεν μπορεί παρά να έμαθε να μαθαίνει.

Ο Δημήτρης Β. Παπούλιας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.