Οι καταναλωτές μπροστά σε νέο γεωπολιτικό περιβάλλον

Η πραγματική οικονομία, δηλαδή η παραγωγή και κατανάλωση αγαθών, έχει έρθει αντιμέτωπη με αλλεπάλληλες κρίσεις και συγκεκριμένα: α) την κρίση χρέους, β) την πανδημία, γ) την ενεργειακή κρίση, δ) την επανεμφάνιση του πληθωρισμού και ε) τις επιπτώσεις του πολέμου και του πολύπλευρα συγκρουσιακού σκηνικού που υψώνεται διεθνώς. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόσφατη δυσλειτουργία των διεθνών εφοδιαστικών δικτύων που οφείλεται σε πολλά ταυτόχρονα αίτια, όπως η πανδημία, οι γεωπολιτικές εντάσεις, τα εμπάργκο, το αυξημένο κόστος των μεταφορών, το αυξημένο κόστος των πρώτων υλών και οι σοβαρές ελλείψεις σε σημαντικά προϊόντα και υλικά. Από πολλές απόψεις, οι νέες γεωπολιτικές συνθήκες είναι η αρχή του τέλους της παγκοσμιοποίησης, η οποία καταρχήν αποσυντίθεται σε έναν κόσμο με αντίπαλους συνασπισμούς κρατών.

Παράλληλα, η επιδείνωση των συνθηκών προσφοράς των αγροτικών προϊόντων οδηγεί σε μεγάλες ανατιμήσεις των ειδών διατροφής και εγείρει τον κίνδυνο επισιτιστικής κρίσης, ειδικά σε αναπτυσσόμενες χώρες. Περιορισμένες ελλείψεις κάποιων καταναλωτικών αγαθών εμφανίζονται και στις αγορές ανεπτυγμένων χωρών, ενώ τα προβλήματα θα επιτείνονται όσο διαρκεί ο πόλεμος και βαθαίνουν οι συνέπειές του στην παραγωγή και στο εμπόριο.

Το ενδιαφέρον στρέφεται στις αγορές υλικών αγαθών καθώς η στενότητα της προσφοράς τους αναβαθμίζει τη σημασία τους. Ορισμένοι αναλυτές χαρακτηρίζουν την περίοδο αυτή ως το τέλος της εποχής της καταναλωτικής αφθονίας, αλλά η αφθονία είναι σχετική έννοια και ενδεχομένως δεν αφορούσε ποτέ την πλειονότητα.

Εντούτοις, είναι δεδομένη η πτώση του βιοτικού επιπέδου των καταναλωτών κυρίως λόγω του αυξανόμενου κόστους ζωής και ιδιαίτερα των τεράστιων ανατιμήσεων στην ενέργεια και στα βασικά είδη διατροφής. Σε αντίθεση με τις μεγάλες πετρελαϊκές κρίσεις του 1973 και του 1979, η παρούσα ενεργειακή κρίση περιλαμβάνει όλες τις μορφές ενέργειας και δεν υπάρχει διέξοδος για τους καταναλωτές, ειδικά καθώς το ηλεκτρικό ρεύμα διατίθεται σε τιμές που μετατρέπουν ένα τόσο βασικό κοινωνικό αγαθό σε είδος πολυτελείας.

Οι μεγάλες αλλαγές δημιουργούν πολιτικές και ανταγωνιστικές πιέσεις στις επιχειρήσεις όλων των χωρών για μεγαλύτερη εγχώρια παραγωγή και μικρότερη εξάρτηση από αβέβαιες, μακρινές και ευάλωτες πηγές εφοδιασμού. Επιπλέον, οι αυτοματισμοί στη βιομηχανία καθιστούν λιγότερο σημαντική τη φθηνή εργασία για την απόκτηση ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος και σταδιακά επιστρέφουν μέρος της βιομηχανικής παραγωγής σε χώρες υψηλότερου εργατικού κόστους.

Σε στρατηγικό επίπεδο, αναζητείται η χωρική προσέγγιση της παραγωγής στην κατανάλωση, δηλαδή να παράγονται περισσότερα αγαθά στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή που θα καταναλωθούν. Επισημαίνεται ότι αυτή η διαδικασία προάγει και την προστασία του περιβάλλοντος για ευνόητους λόγους. Οι παραπάνω εξελίξεις στην πλευρά της προσφοράς συναντούν μια ήδη διαμορφωμένη προτίμηση των καταναλωτών για εγχώρια και τοπική παραγωγή.

Ο Γεώργιος Μπάλτας είναι καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ και Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών