Ισχύς και κομφορμισμός {LF}στο πανεπιστήμιο

Για τον εγχώριο πανεπιστημιακό μικρόκοσμο που κινείται μεταξύ των πόλων της αριστείας και του ασύλου, το μυθιστόρημα του Kenneth Galbraith για την πανεπιστημιακή ζωή στο πλέον καθιερωμένο και αναγνωρίσιμο παγκοσμίως πανεπιστημιακό ίδρυμα (Harvard) αποτελεί μια ενδιαφέρουσα πρόσκληση να αναστοχασθεί σημαντικά ζητήματα της ακαδημαϊκής έρευνας και ελευθερίας, ταρακουνώντας το από τις αυτονόητες βεβαιότητες που αποτελούν τα θεμέλια «για την ειρήνη και την ευδαιμονία εντός των περίκλειστων τειχών μας» (σ. 83). Η μυθιστορηματική καταγραφή των μικροακαδημαϊκών συμπεριφορών μέσω της πορείας ενός πολλά υποσχόμενου νέου οικονομολόγου, του καθηγητή Marvin, στοχεύει στην αμφισβήτηση τόσο των καθιερωμένων ακαδημαϊκών αντιλήψεων και πρακτικών όσο και των μακροκοινωνικών διαδικασιών που καθιέρωσαν τη συμβατική, καθησυχαστική αντίληψη για το σύγχρονο πανεπιστήμιο ως χώρο έρευνας αποστασιοποιημένου από τα πολιτικά ζητήματα και κοινωνικά προβλήματα. Για τον Galbraith, μεγαλύτερη σημασία έχει πώς ένας θεσμός (επαγγελματική μονιμότητα) που απέβλεπε αρχικά στην ενθάρρυνση της ακαδημαϊκής ελευθερίας κατέληξε να αποτελεί «το πρώτο βήμα για τα γηρατειά» (σ. 130), να ενθαρρύνει δηλαδή τον επιστημονικό και υπηρεσιακό κομφορμισμό, την τυποποιημένη ανάλυση κι εν τέλει την επαγγελματική αποδοχή, τα κατεξοχήν χαρακτηριστικά της συμβατικής σοφίας. Η συμβατική σοφία στον ακαδημαϊκό χώρο αποτελεί έκφραση του ασφυκτικού κομφορμισμού που στιγματίζει κάθε προσπάθεια απόκλισης και που οι «ιδέες οργανώνονται γύρω από το τι η κοινωνία ως σύνολο ή συγκεκριμένα ακροατήρια θεωρούν αποδεκτό» (The Affluent Society, 1958).

Σε μια συνέντευξή του το 1996 ο καυστικός Galbraith απέδωσε την πρακτική αυτή στο Σύνδρομο Belmont, το ψυχολογικό φαινόμενο που παίρνει το όνομά του από το προάστιο Belmont της Μασαχουσέτης και πλήττει τους κοινωνικούς επιστήμονες (ιδιαίτερα οικονομολόγους). Πρόκειται για μορφή κοινωνικής και πολιτικής απάθειας που εκφράζει την απερίσπαστη άσκηση πανεπιστημιακών καθηκόντων, «την επιθυμία μετακίνησης από μια ειρηνική, ευτυχισμένη ζωή στο Belmont σε μια ειρηνική, ευτυχισμένη ζωή στο Harvard, χωρίς καμία ενόχληση από τον Ronald Reagan». Η προτίμηση των σύγχρονων πανεπιστημιακών οικονομολόγων να αποφεύγουν τα καυτά ζητήματα δημόσιας πολιτικής τα οποία «είχαν ως αποτέλεσμα να πάνε χαμένοι πολλοί καλοί οικονομολόγοι» (σ. 59) οδήγησαν στην ποσοτική, μαθηματική και οικονομετρική προσέγγιση της επιστήμης που δημιουργεί μια εκλεπτυσμένη εικόνα για την Οικονομική, αφήνοντας «στην άκρη τις μεγαλύτερες, πιεστικότερες, απαιτητικότερες και πιο ριψοκίνδυνες αξιώσεις από τη ζωή» (σ. 81). Αλλωστε, «η ακαδημαϊκή διάκριση στα οικονομικά δεν έρχεται όταν δίνεις μια σαφή περιγραφή του τρόπου που λειτουργεί ο κόσμος» (σ. 100), αλλά με τη συγγραφή άρθρων που δημοσιεύονται σε καθιερωμένα περιοδικά του κλάδου κι αποτυπώνουν την οικονομία ως ένα μοντέλο πολύπλοκων μαθηματικών σχέσεων που αποβλέπουν στην εκλέπτυνση και εμπειρική θεμελίωση των συμβατικών οικονομικών επιχειρημάτων γενικής ισορροπίας. Ακολουθώντας την παράδοση του μεγάλου θεσμικού οικονομολόγου Thorstein Veblen, που στο πρωτοποριακό βιβλίο του για την αμερικανική ανώτατη εκπαίδευση (1918) αποτύπωσε τις βλαβερές συνέπειες της μηχανιστικής τυποποίησης και της λογιστικής αντίληψης στην αποτίμηση των επιτευγμάτων των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, ο Ken Galbraith αφιέρωσε σημαντικό μέρος της πνευματικής του ενέργειας για να καυτηριάσει την επιστημονική έρευνα που αποβλέπει στη δημιουργία εκτενούς βιογραφικού που πολλαπλασιάζει το επιστημονικό status με εντυπωσιακές δημοσιεύσεις και οι οποίες, συν τω χρόνω, αποζητούν την εξαργύρωσή τους στην ανάληψη περικλεών πολιτικών αξιωμάτων ή στον διορισμό σε ποικίλους εγχώριους και διεθνείς θεσμούς, με διόλου ευκαταφρόνητους μισθούς. Οι κοινωνικές επιστήμες, ωστόσο, και ιδιαίτερα η οικονομική επιστήμη, δεν μπορούν να αποφύγουν τα ζητήματα και τις σχέσεις ισχύος και η διαλεκτική της ισχύος απαιτεί να αναγνωρίζουμε κάθε φορά ποιος έχει το πάνω χέρι και τι επίδραση έχει αυτό στην οικονομική και κοινωνική ζωή των ανθρώπων. Το εκπαιδευτικό και επιστημονικό σύστημα διαδραματίζει έναν αποφασιστικό ρόλο στην αναπαραγωγή των κυρίαρχων κοινωνικών αντιλήψεων που αναπαράγουν τα στερεότυπα της οικονομίας της αγοράς και γι’ αυτό είναι ευεπίφορο «να καταστεί ένα αποφασιστικό εργαλείο της πολιτικής εξουσίας» (The New Industrial State, 1967, 295).

Κεντρικό θέμα, η ισχύς

Είναι τα ζητήματα της ισχύος που αποτελούν το κεντρικό θέμα του μυθιστορήματος – ζητήματα που έχουν αφήσει τα απαράγραπτα σημάδια τους σε όλο το έργο του Galbraith και αποτέλεσαν το σημείο τριβής του με τη «συντεχνία» των συμβατικών οικονομολόγων σε όλη του την επιστημονική δραστηριότητα, η οποία αποτυπώθηκε ιδιαίτερα στο τέλος της δεκαετίας του ’60 στην αντιπαράθεσή του με τον επιφανή νεοκλασικό καθηγητή του ΜΙΤ, Robert Solow. Είναι για αυτόν τον λόγο που η κριτική του δεν περιορίσθηκε σε επιστημολογικά ζητήματα, αλλά επιχείρησε να αναλύσει το φαινόμενο της ισχύος σε όλη του την έκταση (βλ. το βιβλίο του, The Anatomy of Power, 1983), ανατέμνοντας επιστημονικούς θεσμούς και ιδρύματα της ελεύθερης επιχειρηματικότητας που στέκονταν υπεράνω πάσης αμφιβολίας «για την ουσιαστική [τους] αρετή…» (σ. 164). Αυτή είναι και η θεμελιώδης πεποίθηση του ήρωά του,  που η μετεωρική του πορεία στο επιστημονικό στερέωμα, σε συνδυασμό με την επικερδή του ενασχόληση με το χρηματιστήριο, τον οδήγησε σε μια σειρά «φιλανθρωπικών» δραστηριοτήτων, με την πρόθεση «να θέσει κάποιος άμεσα σε ισχύ τη θετική δύναμη του πλούτου» (σ. 228), χρηματοδοτώντας πρωτοβουλίες που θα πάτασσαν «τα συμφέροντα των πλουσίων με το δικό τους όπλο» (σ. 234). Για το άγρυπνο πολιτικό και οικονομικό κατεστημένο, ωστόσο, η δραστηριότητα αυτή είχε «περάσει τη σημαντική γραμμή που διαχωρίζει τον αγαστό και ευάρεστο φιλελευθερισμό, τον οποίο όλοι οι πολιτικοί είναι γνωστό ότι ανέχονται, από την πράξη που συχνά συνεπάγεται σοβαρά και εντελώς ανεπιθύμητα προβλήματα» (σ. 240). Η συστηματική πολιτική και επικοινωνιακή αποδόμηση των δραστηριοτήτων αυτών οδήγησαν στην οικονομική καταστροφή και στην ηθική απαξίωση, φτάνοντας μέχρι τη διακύβευση της επιστημονικής κι επαγγελματικής θέσης του καθηγητή Marvin· αυτή διασώζεται εν τέλει επειδή, όπως του υπενθυμίζει ο παλιός συνάδελφός του και προστάτης του στο Harvard, Angus Maxwell McCrimmon, «έχεις ακόμα τη μονιμότητα. Θυμάσαι, ελπίζω, ότι σου είχα πει να εξασφαλίσεις αυτήν πρωτίστως» (σ. 304).

Το κείμενο έχει επιμεληθεί ο Παναγιώτης Κιμουρτζής, που ως καθηγητής της Ιστορίας της Εκπαίδευσης και Εκπαιδευτικής Πολιτικής,  φρόντισε στο εκτενές επίμετρό του να το εντάξει στο ιστορικό του πλαίσιο και να αναδείξει τη σημασία του για την κατανόηση των σύγχρονων εκπαιδευτικών ζητημάτων, προσκαλώντας, παράλληλα, την πανεπιστημιακή συντεχνία να αναμετρηθεί με τα επώδυνα ζητήματα που έθιξε ο Galbraith, ελπίζοντας να την παρακινήσουν προς μια εποικοδομητική ανάγνωση του συνολικού του έργου. Οψόμεθα!

Ο Γιώργος Στασινόπουλος είναι αν. καθηγητής Οικονομικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

{1BSYG}John Kenneth Galbraith{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ενας Καθηγητής {LF}Οικονομικών του Χάρβαρντ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γλυκερία Μανιώτη{CR}Επιστημονική επιμέλεια-επίμετρο: Παναγιώτης Κιμουρτζής {CR}Εκδ. Gutenberg, σελ. 355{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17 ευρ{4BTIM}ώ