Αύγουστος Στρίντμπεργκ (Γ΄)

Το 1988 που ο Αλέξης Μινωτής σκηνοθέτησε για δεύτερη φορά τον «Πατέρα» του Στρίντμπεργκ στο Εθνικό Θέατρο (την πρώτη με παρτενέρ την Παξινού, τη δεύτερη με τη Νέλλη Αγγελίδου) συμπληρώνονταν 100 χρόνια από την πρεμιέρα αυτού του τρομερού θεατρικού κειμένου. Γράφω αυτές τις γραμμές και άλλη μια φορά συνειδητοποιώ ότι σήμερα παγκοσμίως η δραματουργία ορφάνεψε, δεν γράφουμε μεγάλα έργα και το θέατρο, όσο ακόμη ζει, τρέφεται και μας τρέφει με τα εξαίσια αριστουργήματα του παρελθόντος από τον Αισχύλο ως τον Μπέκετ και τον Μπρεχτ. Εγραφα τότε (1988) στην κριτική μου για το τερατώδες σε σύλληψη αυτό έργο της παγκόσμιας δραματουργικής τέχνης: «Ο “Πατέρας”, έργο της νατουραλιστικής, ιδιότυπης περιόδου του συγγραφέα, είναι ένα κείμενο ευθέως ευανάγνωστο και δομικά ευσύνοπτο. Σύγχρονο, περίπου, με τους “Βρυκόλακες” του Ιψεν, στους οποίους κάνει ρητή μνεία ο κεντρικός ήρωας του “Πατέρα”, εκκινεί από τις πρόσφατες τότε έρευνες στη γενετική και την κληρονομικότητα (Χαίκελ, Μέντελ) για να απογειωθεί σε μια μεταφυσική των φύλων. Η αναφορά στο έργο στη θρυλική βασίλισσα των Λυδών Ομφάλη, η οποία αφόπλισε τον Ηρακλή, τον έντυσε γυναικείο χιτώνα και τον έστειλε στο γυναικωνίτη να γνέθει και να πλέκει, είναι ο σαφής υπαινιγμός του Στρίντμπεργκ για την αρχετυπική καταγωγή του θέματός του. Δεν σκοπεύω να επιμείνω στο εξαντλημένο θέμα της πάλης των φύλων στο έργο του μεγάλου Σουηδού, ούτε στον αμφιλεγόμενο μισογυνισμό του. Σε αυτό το τελευταίο εμείς οι μεσογειακοί καλύτερα να είμαστε λίγο επιφυλακτικοί στις κρίσεις μας και στην απολυτότητά τους, γιατί αγνοούμε τη βόρεια ψυχολογία, θα έλεγα τον βόρειο ψυχισμό. Εγραφε ο Ουράνης, νομίζω, κάπου πως στον Βορρά οι γυναίκες είναι και λίγο άντρες, ενώ στον Νότο οι άντρες είναι και λίγο γυναίκες – βρίσκω εύστοχο το σχόλιο. Ο Στρίντμπεργκ, όσο αποστρέφεται τη γυναίκα – Ομφάλη, τη γυναίκα – αράχνη, την παλιά εικόνα του θήλεος – εκδικητή, άλλο τόσο ιεροποιεί τη μητέρα – γυναίκα. Τα περισσότερα έργα του είναι ένα σχόλιο μεταξύ. Προσπαθεί να συμβιβάσει μέσα τους τις δύο διαστάσεις της γυναίκας, ως σκεύους ηδονής και ως τεμένους των ωδίνων και της οδύνης. Κάπου προσπαθεί να συλλάβει την ένωση και τη διάσταση ανάμεσα στην Ομφάλη και στον ομφάλιο λώρο. Νιώθεις πως ολόκληρη η ανθρωπότητα πηγάζει από το θήλυ, αφού οι άντρες έχουν μια μητέρα, ενώ κανένας άντρας δεν γέννησε ποτέ, ούτε άντρα βέβαια, ούτε γυναίκα.

Το επιχείρημα, καταλυτικό, υπάρχει στον “Πατέρα” και φαίνεται σαν ειρωνικό σχόλιο στην πατριαρχική θέση του Απόλλωνα στις “Ευμενίδες” του Αισχύλου που θέλουν τον άντρα γεννήτορα και τη γυναίκα αποθήκη σπέρματος. Την δε Αθηνά, θεά της αντρικής πολύτροπης σκέψης, γεννημένη χωρίς μάνα από το κεφάλι του Διός. Το πόσο κοντά είναι στον αρχαίο στοχασμό της τραγωδίας ο Στρίντμπεργκ φαίνεται από τις σκανδαλώδεις αναλογίες ανάμεσα στον “Πατέρα” και τον αισχυλικό “Αγαμέμνονα”. Η διαφορά βρίσκεται στον τόνο, στο ύφος των σκηνών και στη μεσολάβηση ενός σαρκασμού που στον Στρίντμπεργκ προέρχεται από την εξπρεσσιονιστική ανάγνωση που κάνει στη βιβλική γένεση και όχι μόνο σε αυτό του το έργο. Στα “Εγκλήματα και εγκλήματα” υπάρχει μια σαφής και παγερή αναφορά – εικόνα στον κήπο της Εδέμ και στη διά της γνώσεως αποκάλυψη της πάλης των φύλων. Στο βάθος η σύγκρουση στα έργα του Στρίντμπεργκ είναι η σύγκρουση της αντρικής λογικής με το θηλυκό ακαταμάχητο ένστικτο. Σκοπός και των δύο η εξουσία. Ο άντρας κατασκευάζει επιχειρήματα, περιχαρακώνει με θεσμούς, ονομάζει με τη γλώσσα τον κόσμο και τον κυρώνει μέσα από τα αξιώματα της ταυτότητας, της αντίφασης και του αποχρώντος λόγου. Η γυναίκα χτίζει έναν κόσμο που αρχίζει και τελειώνει στο σώμα της και στα είδωλα που το σώμα ως πρίσμα προβάλλει προς τον κόσμο. Στη ουσία οι δύο κόσμοι είναι ακοινώνητοι. Η ιδιοφυής εκδίκηση στον “Πατέρα” βρίσκεται στο γεγονός πως ο άντρας οδηγείται στην τρέλα, δηλαδή στην απογύμνωσή του από τη λογική και η γύμνια του αυτή ταυτίζεται με την επιστροφή στη μητέρα, στη θερμότητα του κόλπου και στη γαλήνη της ενδομήτριας ζωής».

«ΟΙ ΔΑΝΕΙΣΤΕΣ». Το 1990 ο Βίκτωρ Αρδίττης σκηνοθέτησε στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας για την «Πράξη» της Μπέττυς Αρβανίτη τους «Δανειστές» του Στρίντμπεργκ. Εγραφα τότε για το σπάνια παιζόμενο αυτό αριστούργημα: «Η θητεία του Στρίντμπεργκ στον πνευματισμό και στον υπνωτισμό, καθώς και το πάθος του για τη φωτογραφία είναι αρκετά, μαζί με τον έντονο νιτσεϊσμό του, για να εξηγήσουν τα νήματα που χρησιμοποιούνται για να υφανθεί το φόρεμα των ηρώων του, ιδιαίτερα της λεγόμενης νατουραλιστικής περιόδου. Διακρίνει κανείς στις κινήσεις των προσώπων του, μέσα στα έργα και πάνω στη σκηνή, τις στρατηγικές που αναπτύσσουν τα υπνωτίζοντα ζώα (τετράποδα, έρποντα και έντομα). Πράγματι, ο μύθος της μαύρης γάτας που ναρκώνει με τα μάτια της τα θύματά της, η γοητεία που ασκείται πάνω στα φίδια, αλλά και οι υπνωτικές ικανότητες της ταραντούλας και γενικώς η γνωστή θεωρία για τα μαγνητικά κύματα που εκπέμπουν μέσω των οφθαλμών οι ψυχές, καθώς και η επήρεια κάποιων ναρκωτικών ουσιών πάνω σε ορισμένα κέντρα του εγκεφάλου, ερμηνεύουν τις τακτικές και τις στρατηγικές κινήσεις ανδρών και γυναικών σε έργα του Στρίντμπεργκ, όπως ο “Πατέρας”, η “Δεσποινίς Τζούλια” και “Οι Δανειστές”. Η φωτογραφική τέχνη, πάλι, βοήθησε τον Στρίντμπεργκ να συλλάβει την έννοια της αποτύπωσης του φυσικού πάνω στην ακίνητη (και νεκρή) φωτογραφική πλάκα. Η νεκρή φύση, η παγωμένη έκφραση, η μουμιοποίηση της ζωής, όπως απομνημειώνεται στη φωτογραφία, είναι ένα είδος μελέτης θανάτου του ζώντος. Ενας προ-απο-τυπωμένος θάνατος. Οι “Δανειστές” είναι μια επίδειξη δεξιοτεχνίας ενός παθιασμένου φωτογράφου που ηδονίζεται να εμφανίζει τις φωτογραφικές του πλάκες επί ώρες στα γνωστά διαβρωτικά άλατα του σκοτεινού θαλάμου. Ηδονίζεται να βλέπει οξέα να τρώνε το μέταλλο και να εντείνουν τη διαφορά σκότους – φωτός. Αποτέλεσμα: πόζες, νεκρές πόζες της ζωής. Οι “Δανειστές” είναι ένας σαρκασμός πάνω στο θεατρικό μοτίβο του γνωστού “ιψενικού τριγώνου”: αντί για το τετριμμένο ψυχογράφημα της παραδοσιακής δραματουργίας ανάμεσα σε δυο άντρες και μια γυναίκα, μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια γυναίκα, τον πρώην σύζυγό της και τον τωρινό. Ο Στρίντμπεργκ στήνει μπροστά μας ένα διπλό γεύμα. Το γεύμα μιας αράχνης, που καταβροχθίζει το αρσενικό της, και το γεύμα ενός αρσενικού τερμίτη που καταβροχθίζει την αράχνη, αφού, όμως, πριν είχε ακρωτηριαστεί απ΄αυτήν. Το όλον θυμίζει τον γνωστό ουροβόρον όφιν, το φίδι που τρώει την ουρά του, που είναι το σύμβολο της αθανασίας, της αυτοϊάσεως, αλλά και της αέναης επανάληψης. Η ζωή διαιωνίζεται διά του θανάτου. Το τρίγωνο του Στρίντμπεργκ τείνει προς τον κύκλο, εξάλλου κάθε τρίγωνο εγγράφεται σε κύκλο. Τρίγωνο είναι ένα ευθύγραμμο επίπεδο σχήμα που περατούται σε τρεις ευθείες γραμμές που τέμνονται ανά δύο. Ιδού οι “Δανειστές”. Κάθε ένα πρόσωπο τέμνεται από το άλλο και καθένα οφείλει την ύπαρξή του στο άλλο. Τίθεσαι και αίρεσαι ταυτόχρονα. Η επικοινωνία, και ιδιαίτερα η ερωτική σχέση, είναι ένα συνεχές δούναι και λαβείν, μια πίστωση και μια χρέωση, μια διαρκής δανειοληψία από την τράπεζα ψυχής του άλλου, με τόκο τον θάνατό του. Ο Στρίντμπεργκ, ως απελπισμένος, δεν βλέπει την ανθρώπινη επικοινωνία και τον έρωτα ούτε ως αγάπη, ούτε ως αλληλεγγύη, τα βλέπει ως αλισβερίσι, σαν την πάλη των ψυχών για επικράτηση. Σκοπός, η υποδούλωση της μιας στην άλλη».