Η ψυχική υγεία των ανηλίκων {LF}και των οικογενειών τους

Η πανδημία COVID-19 με την απομόνωση, τους περιορισμούς στις επαφές, την οικονομική επιβάρυνση και τις πρωτόγνωρες αλλαγές που έφερε στη ζωή 1,6 δισ. παιδιών και εφήβων και των οικογενειών τους συνοδεύεται και από αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων. Αν και δεν σχετίζεται με ανάπτυξη μετατραυματικού στρες σε πολλούς, αυξάνει τον κίνδυνο για πολλαπλές τραυματικές εμπειρίες και σύνθετο τραύμα. Με την ευρεία έννοια του όρου, οι επιπτώσεις αυτές μπορούν να θεωρηθούν τραυματικές ενώ συνυπάρχει απώλεια (διά παντός ή προσωρινή) αγαπημένων προσώπων, καθημερινών δραστηριοτήτων κ.λπ. Η ζωή σπάνια είναι προβλέψιμη, αλλά γίνεται ακόμα λιγότερο εν μέσω πανδημίας. Η αναστάτωση της ρουτίνας είναι βλαβερή για τα παιδιά, ιδιαίτερα για εκείνα με προϋπάρχοντα προβλήματα. Για παιδιά που ζουν σε κοινωνικά μειονεκτούντα περιβάλλοντα που χαρακτηρίζονται από φτώχεια, ελλιπή πρόσβαση σε υπηρεσίες, ελλιπή ερεθίσματα και φροντίδα, η πανδημία μπορεί να γίνει μια αντίξοη εμπειρία ζωής και να μετατραπεί σε στρες τοξικού επιπέδου.

Πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις μελετών δείχνουν αυξημένες πιθανότητες κατάθλιψης και, κυρίως, άγχους στους εφήβους, στη διάρκεια και μετά την απομόνωση, με περισσότερο επιβαρυμένα τα κορίτσια και τους μαθητές λυκείου, καθώς και ευάλωτες ομάδες πληθυσμού (μεταξύ άλλων, τα παιδιά με ανασφάλεια και υπερβολική ενημέρωση για τον κορωνοϊό). Ιστορικό εθισμού στο Διαδίκτυο και στα smartphones σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα κατάθλιψης ενώ διαχείριση συναισθηματικά εστιασμένη (σε αντίθεση με εστιασμένη στα προβλήματα) με αυξημένα επίπεδα άγχους. Σύμφωνα με μελέτη της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής (ESCAP), τέσσερις ψυχοπαθολογικές καταστάσεις επικράτησαν ιδιαίτερα: κρίσεις αυτοκτονίας, διαταραχές άγχους, διατροφής και επεισόδια μείζονος κατάθλιψης.

Δικές μας μελέτες στο δεύτερο κύμα της πανδημίας, σε πανελλήνιο δείγμα παιδιών, εφήβων και των οικογενειών τους, δείχνει υψηλότερη – συγκριτικά με τα προ πανδημίας επίπεδα – επιβάρυνση σε προβλήματα συναισθήματος, συμπεριφοράς με συνομηλίκους, καθώς και χαμηλότερες θετικές κοινωνικές συμπεριφορές. Παράγοντες που σχετίζονταν με χειρότερη ψυχική υγεία των ανηλίκων ήταν το φύλο (κορίτσια), η μεγαλύτερη ηλικία, το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας, η απώλεια εργασίας των γονέων, το στρες λόγω των περιορισμών της κυκλοφορίας, η ανησυχία για μέλος της οικογένειας που νόσησε, καθώς και η σωματική και ψυχική υγεία των γονέων. Η πανδημία φαίνεται να αποτελεί πρόκληση για τις οικογένειες αφού βρέθηκαν υψηλά ποσοστά (41%) οικογενειακής δυσλειτουργίας. Οι οικογένειες των παιδιών με αυτισμό είναι επίσης επιβαρυμένες, αν και διαφορετικά από την οικονομική κρίση που προηγήθηκε, ενώ έχουμε επίσης παρατηρήσει μεταξύ των νοσηλευόμενων στην κλινική αυξανόμενα ποσοστά εφήβων με σοβαρή κατάθλιψη και αυτοκτονικότητα.

Η πανδημία δεν αποτέλεσε πρόκληση μόνο για τους ανηλίκους και τις οικογένειές τους, αλλά και για τις υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων (ΨΥΠΕ). Σύμφωνα με μελέτη της ESCAP, η παροχή υπηρεσιών ΨΥΠΕ στην πρώτη περίοδο της πανδημίας επηρεάστηκε σε μείζονα βαθμό ενώ στη δεύτερη λιγότερο. Η επίπτωση στην ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων αυξήθηκε δραματικά με επακόλουθο αυξημένα ποσοστά παραπομπών στις υπηρεσίες ΨΥΠΕ το 2021. Οι παιδοψυχίατροι προσπάθησαν, εκτός από νέες υπηρεσίες, να διατηρήσουν και να συνεχίσουν τη συνεργασία τους με τις οικογένειες που ήδη παρακολουθούσαν μέσω τηλε-παιδοψυχιατρικής. Να σταθούν στο μέτρο του δυνατού δίπλα σε άλλους ειδικούς και ταυτόχρονα να είναι κοντά και στις δικές τους οικογένειες και να προστατεύσουν τους εαυτούς τους: ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πανδημίας είναι πως πρόκειται για κοινό τραύμα (shared trauma), που αφορά και ειδικούς υγείας αλλά και χρήστες υπηρεσιών υγείας.

Η πανδημία μοιάζει εν πολλοίς με σεισμό με μια καταστροφική αρχικά επίπτωση και συνεχιζόμενους μετασεισμούς καθώς το έδαφος συνεχίζει να μετατοπίζεται. Η κανονικότητα που γνωρίζαμε προ της πανδημίας πόσο κοντά είναι, ιδιαίτερα για εμάς τους Ελληνες, μετά από μια δεκαετία οικονομικής κρίσης; Οι ήδη διαπιστούμενες τραυματικές, λιγότερο ή περισσότερο, εμπειρίες των επιπτώσεων της πανδημίας, του παρατεταμένου εγκλεισμού και των μέτρων κοινωνικής απομόνωσης σε παιδιά και οικογένειες απαιτούν, μεταξύ άλλων, μακροχρόνια μελέτη και την καλύτερη δυνατή ανταπόκριση του κράτους διά των υπηρεσιών του.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», διευθυντής Σπουδών ΠΜΣ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ «Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών και Εφήβων».