Δύο ευρωπαίοι φίλοι στο τέλος μιας εποχής

Εζησαν σε μια εποχή μεταιχμιακή: στην Ευρώπη του fin de siecle, όπου οι τέχνες κατέβαιναν στο πεζοδρόμιο και ο μοντερνισμός επέβαλλε το θαύμα του. Η αυστριακή αυτοκρατορία κατέρρεε (ο Ροτ θα συμπυκνώσει τους σπασμούς της ήττας στο «Εμβατήριο Ραντέτσκι») και η ηθική υποκρισία ανέβαινε υπνοβατούσα πάνω στη σκηνή μέσα από τα έργα του Αρθουρ Σνίτσλερ (μάθημα το οποίο θα συνεχίσει ο άξιος επίγονος Τόμας Μπέρνχαρντ). Ο Στέβαν Τσβάιχ, γεννημένος το 1881 στη Βιέννη, θα παραμείνει η ηθική της συνείδησης της Ευρώπης επί χρόνια. Ο αυτοβιογραφικός «Κόσμος του χθες» (εκδ. Printa) αντηχεί μέχρι τις μέρες μας ως η έκκληση ενός Ευρωπαίου στους κουρασμένους συνοδοιπόρους του να μην τα παρατήσουν. Ο Γιόζεφ Ροτ, γεννημένος το 1894 στο Μπρόντι της Ανατολικής Γαλικίας (σημερινή Ουκρανία), περνάει στην ανεπανάληπτη πρόζα του δαίμονες και φόβους για τον ναζισμό που επελαύνει (το 1933 θα εγκαταλείψει τη Γερμανία οριστικά). Είναι ευτύχημα ότι η αλληλογραφία των δύο συγγραφέων παρουσιάζεται πλέον από την Αγρα σε μια προσεγμένη έκδοση, στη μετάφραση των Μαρίας Αγγελίδου – Αγγελου Αγγελίδη. Ο πρόλογος του Πιερ Ντεσίς, γάλλου μεταφραστή του Τσβάιχ και άλλων γερμανόφωνων λογοτεχνών, παρέχει το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο για τη φιλία ανάμεσα στους δύο συγγραφείς, το στυλ γραφής τους, βεβαίως και τις αντιθέσεις – αντιφάσεις τους. Η έκδοση συμπληρώνεται με κατατοπιστικές σημειώσεις για επιμέρους πραγματολογικά στοιχεία κάθε επιστολής και με το επίμετρο του Παναγιώτη Τσούκα, από τους καλύτερους γνώστες για το έργο του Τσβάιχ. Το «Β» προδημοσιεύει δύο αποσπάσματα επιστολών από το βιβλίο, που αναμένεται τις επόμενες ημέρες στα βιβλιοπωλεία.

Δ.Δ.

Απόσπασμα από επιστολή του Γ. Ροτ προς τον Σ. Τσβάιχ, γραμμένη στη Βαρσοβία στις 10 Ιουλίου 1928. Το βιβλίο του δεύτερου, στο οποίο αναφέρεται ο αποστολέας, είναι το «Τρεις ποιητές της ζωής τους. Καζανόβα, Στεντάλ, Τολστόι», η τελευταία από τις τριλογίες του Τσβάιχ που αποτέλεσαν τη σειρά «Αρχιτέκτονες του κόσμου, απόπειρα για μια τυπολογία του πνεύματος».

Σεβαστέ μου κύριε Τσβάιχ,

Σήμερα μόλις καταφέρνω να σας ευχαριστήσω για το βιβλίο σας. Το διάβασα ταξιδεύοντας, περνώντας από πολλές μικρές πόλεις, και πρέπει να σας ευχαριστήσω διπλά γι’ αυτό: Πρώτον, για την ευχαρίστηση που μου έδωσε ενώ βρισκόμουν σε μια περιοχή τελείως άχαρη και, δεύτερον, για την απόλαυση που μου πρόσφερε η ανάγνωση του βιβλίου σας αυτή καθ’ εαυτήν (που μέσα στη μοναξιά μου πήρε μέσα μου έναν χαρακτήρα πιο προσωπικό, πιο ιδιωτικό) […]

Από το βιβλίο σας μου άρεσε καλύτερα ο Σταντάλ – ίσως επειδή είναι ο πιο κοντινός σ’ εμένα. Και μόλο που έχω διαβάσει πολλά γι’ αυτόν, μου φαίνεται πως εσείς τον περιγράφετε πιο ανθρώπινο. Είναι αληθινή προσωπογραφία και όχι απλό πορτραίτο αυτό που αναδύεται από τις σελίδες σας. Και αν μου επιτρέπετε να υπογραμμίσω: Το πραγματικά αριστουργηματικό στο έργο σας είναι ο τρόπος που συνδυάζετε την ψυχρή και ακριβή γλωσσική μορφή με μια ζεστή και αβίαστη και υπομονετική ευγένεια. Γράφετε έτσι την ιστορία της λογοτεχνίας αναδεικνύοντας τις διάφορες ανθρώπινες πλευρές της και τηρείτε σταθερά μια στάση αντιπροσωπευτική. Για τον Τολστόι ήξερα λίγα, για τον Καζανόβα σχεδόν τίποτα. Σας ευχαριστώ και για όλες τις πολύτιμες πληροφορίες που έχετε συγκεντρώσει – και με την ευκαιρία να σας πω και αυτό: Νιώθει κανείς σε κάθε σελίδα το εύρος και τον όγκο των γνώσεών σας. Πόσο ευσυνείδητος και ακριβώς είστε στη δουλειά σας!

Είναι, ελπίζω, περιττό να το πω καθαρά, ότι δεν σας το γράφω αυτό για ν’ ανταποδώσω με επαίνους τους επαίνους σας. Έχετε σίγουρα διαπιστώσει διαβάζοντας τα βιβλία μου ότι θα ντρεπόμουν να πω ψέματα…

Απόσπασμα από επιστολή του Σ. Τσβάιχ στον Ροτ, γραμμένη στο Λονδίνο, 25 Σεπτεμβρίου 1937. Τα «οικογενειακά» και άλλα ζητήματα που αναφέρει είναι ο χωρισμός από τη γυναίκα του Φριντερίκε και οι σχέσεις με τον εκδότη του Ράιχνερ.

Αυτή η χρονιά, το ’37, είναι κακή για μένα, νιώθω να μ’ αρπάζουν απ’ όλες τις μεριές τα γαμψά νύχια του Διαβόλου, το δέρμα μου είναι μια ανοιχτή πληγή, τα νεύρα γυμνά, αλλά δεν σταματώ τη δουλειά, και θα είχα προχωρήσει περισσότερο, αν δεν ήταν τα οικογενειακά και κάποια άλλα θέματα που με παραλύουν και ζητούν διπλάσια ενέργεια. Μην ξεχνάτε πως πενηνταπεντάρισα πια, και πως ζώντας τόσα χρόνια τώρα αδιάκοπο πόλεμο νιώθω ώρες ώρες κουρασμένος: κυριολεκτικά σαν κυνηγημένος γύρισα για να γαντζωθώ στο γραφείο, το μοναδικό μας καταφύγιο. Και δεν φαντάζεστε πόσο μεγάλη ανάγκη είχα να μιλήσω μαζί σας, μόλις δέχτηκα ένα χτύπημα άσχημο από έναν «φίλο», ένα χτύπημα κάτω από τη ζώνη, μου ‘χει ανέβει η χολή στο στόμα και μόνο να σφίξω τα δόντια μπορώ. Θα ήταν πραγματικά σπουδαίο αν μπορούσαμε να είμαστε τώρα μαζί. Κι αν δεν γίνει άμεσα η σχεδιασμένη επίθεση των δικτατόρων εναντίον της Ρωσίας (πρώτα οι μπολσεβίκοι, μετά οι δημοκράτες, έτσι έγινε και το ’33), αν η ειρήνη συνεχίσει να κρέμεται έστω από μια κλωστή, τότε θα περάσω τον μήνα Ιανουάριο στο Παρίσι. Πρώτη φορά νιώθω τόσο έντονη την ανάγκη να συναντηθώ με φίλους, κι εκεί είναι κάποιοι· αν μάλιστα ερχόσασταν κι εσείς, θα ήταν υπέροχα! Πρέπει ν’ ανασάνουμε και πάλι την έντονη δροσιά των συζητήσεών μας, να συνέλθουμε, να πάρουμε δυνάμεις ο ένας από τον άλλον: Είναι υπερβολικά τα βάρη που μας φορτώνει τούτη η παράλογη εποχή […]