Σενάρια αναλογικής

Οι πρώτες εκλογές της μεταπολίτευσης έγιναν πρόωρα. Τον Νοέμβριο του 1977, ένα χρόνο πριν συμπληρωθεί η συνταγματική τετραετία από τις ιδρυτικές της μεταπολίτευσης εκλογές του 1974. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε βέβαια επικαλεστεί πραγματικούς λόγους για να τις επισπεύσει. Οποιο κι αν ήταν το προσωπικό του κίνητρο, η κρίση με την Τουρκία και η διαδικασία ένταξης στην ΕΟΚ δικαιολογούσαν το αίτημα της «νωπής λαϊκής εντολής». Επιπλέον, ο Καραμανλής δεν είχε αιφνιδιάσει την αντιπολίτευση. Είχε ενημερώσει τα κόμματα για την πρόθεσή του πριν οι εκλογές προκηρυχθούν. Αλλά κατόπιν, το πράγμα ξέφυγε. Από τις 18 εκλογικές αναμετρήσεις που έχουν γίνει μετά το 1974, μόνον οι τρεις έγιναν στην ώρα τους. Και τα πολιτικά κόμματα καθιέρωσαν ατύπως ένα προνόμιο για όποιον κυβερνά που σε καμία, σχεδόν, άλλη ευρωπαϊκή χώρα δεν προσφέρεται: να χρησιμοποιούν τον χρόνο των εκλογών ως εργαλείο πολιτικής κυριαρχίας και να τον ορίζουν, μονομερώς και αυθαιρέτως. Οσες φορές, άλλωστε, τρεις όλες κι όλες, οι εκλογές έγιναν, στο τέλος μιας πλήρους τετραετίας, ήταν όταν οι απερχόμενες κυβερνήσεις είχαν απωλέσει κάθε ελπίδα να τις κερδίσουν.

Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, που τα στοιχήματα για τον χρόνο των επόμενων εκλογών αρχίζουν να μπαίνουν, παρ’ ημίν, σχεδόν μόλις κλείσουν οι κάλπες. Ούτε είναι παράξενο που οι διαβεβαιώσεις του Κυριάκου Μητσοτάκη ότι θα αφήσει τις εκλογές να γίνουν στο τέλος της τετραετίας, αντιμετωπίζονται με δυσπιστία. Η αντιπολίτευση φοβάται εκλογές την άνοιξη. Η «πιάτσα» της πολιτικής φλυαρίας τις βλέπει να γίνονται μάλλον το φθινόπωρο. Παράξενο δεν είναι, άγονο είναι. Η συζήτηση είναι δίχως νόημα – αν δεν αγαπάτε τα στοιχήματα. Και δίχως ενδιαφέρον – αν δεν είστε επαγγελματίας της πολιτικής.

Εχει, αντίθετα, ενδιαφέρον η συζήτηση που δειλά – δειλά ξεκινάει για την επομένη των εκλογών – όποτε κι αν γίνουν. Ο λόγος είναι προφανής: Οι επόμενες εκλογές θα γίνουν με εκλογικό σύστημα απλής αναλογικής. Κανένα κόμμα δεν θα έχει, μόνο του, πλειοψηφία στη νέα Βουλή. Το δίλημμα, λοιπόν, που αναπόφευκτα θα τεθεί είναι αν θα  σχηματιστεί κάποιας μορφής κυβέρνηση συνεργασίας ή θα επαναληφθούν οι εκλογές. Μόνο που το δίλημμα δεν θα τεθεί εκ των υστέρων, το βράδυ της Κυριακής των εκλογών. Θα τεθεί εκ των προτέρων, πριν από την κάλπη. Και θα επηρεάσει την  εκλογική συμπεριφορά των ψηφοφόρων. Γιατί ο εκλογικός νόμος δεν είναι ένα τεχνικό ζήτημα, ένας τρόπος να μεταφράζονται οι ψήφοι σε κοινοβουλευτικές έδρες και να σχηματίζεται μια κυβερνητική πλειοψηφία. Είναι κι ένας παράγοντας που επηρεάζει τη διάταξη του κομματικού συστήματος και την εκλογική συμπεριφορά των πολιτών, οι οποίοι ψηφίζουν εν γνώσει του τρόπου με τον οποίο θα μεταφραστεί η ψήφος τους.

Μέχρι τώρα στο δίλημμα της αναλογικής έχουν δοθεί δύο απαντήσεις. Η απάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη, σύμφωνα με την οποία οι εκλογές θα κηρυχθούν άγονες και θα επαναληφθούν με τον νέο εκλογικό νόμο, ώστε να εξασφαλιστεί αυτοδυναμία. Και η απάντηση του Αλέξη Τσίπρα, σύμφωνα με την οποία θα επιδιωχθεί μια «προοδευτική συμμαχία» με τα υπόλοιπα, πλην ΝΔ, κόμματα – τα οποία και να συμφωνούσαν δεν είναι βέβαιο ότι θα «βγαίνουν τα νούμερα». Εκκρεμεί μία απάντηση, που δεν έχει δοθεί και που μπορεί να αποδειχθεί κρισιμότερη των άλλων δύο: Η απάντηση του ΚΙΝΑΛ, προς το οποίο έχει στρέψει τα βλέμματα και η δραματική τροπή που έδωσε στις εσωτερικές του εξελίξεις η ασθένεια της Φώφης Γεννηματά.

Περιμένοντας, βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μια δημοσκόπηση που παρουσίασε ο Στράτος Φαναράς της ΜΕΤΡΟΝ, στο πρόσφατο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών, του Ευάγγελου Βενιζέλου. Είναι η πρώτη φορά, νομίζω, που μετριέται η αντίδραση των πολιτών στο δίλημμα των ερχόμενων εκλογών. Τι προκύπτει; Οταν το ερώτημα τίθεται γενικά, αν προτιμάμε αυτοδύναμες ή συμμαχικές κυβερνήσεις, οι απαντήσεις είναι μοιρασμένες (49% – 47%) και η εμπιστοσύνη προς τις πολιτικές συμμαχίες, με δεδομένη την πρόσφατη κακή εμπειρία, περιορισμένη. Οταν όμως το ερώτημα τίθεται συγκεκριμένα, αν μετά τις εκλογές της απλής αναλογικής προτιμάτε επαναληπτική εκλογή ή κυβέρνηση συνεργασίας, η εικόνα αλλάζει. Το 57% θα ήθελε μια κυβέρνηση συνεργασίας, έναντι 39% (που γίνεται όμως 64% μεταξύ των ψηφοφόρων της ΝΔ) που υποστηρίζει την επανάληψη των εκλογών. Κι όταν το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένο – τι είδους κυβερνητική συνεργασία προτιμάτε; – οι απαντήσεις γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέρουσες. Ενας στους τρεις θα προτιμούσε μια κυβέρνηση ΝΔ-ΚΙΝΑΛ, με δεύτερη επιλογή τη συνεργασία ΣΥΡΙΖΑ-ΚΙΝΑΛ (14%). Τη λύση ΝΔ-ΚΙΝΑΛ προτιμά του 60% των ψηφοφόρων της ΝΔ, αλλά και το 60% των ψηφοφόρων του ΚΙΝΑΛ, μεταξύ των οποίων η άλλη επιλογή, η συνεργασία με τον ΣΥΡΙΖΑ συγκεντρώνει μόνο 14% των προτιμήσεων. Αλλά και μεταξύ των ψηφοφόρων του ΣΥΡΙΖΑ, μια συνεργασία με το ΚΙΝΑΛ προτιμάται από το 41% έναντι 21% που προτιμούν μια «αριστερή» συνεργασία με τον Βαρουφάκη.

Τι μαρτυρούν οι αριθμοί; Πρώτον, ότι η κυρίαρχη τάση στο εκλογικό σώμα είναι «κεντρομόλος» – αλλά αυτό το ξέραμε ήδη. Δεύτερον ότι το παιχνίδι των εκλογών με απλή αναλογική είναι πιο ανοιχτό απ’ ό,τι φαίνεται. Η έκβασή τους θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο τα κόμματα θα απαντήσουν, προεκλογικά, στο μετεκλογικό δίλημμα. Και οι παίκτες στο παιχνίδι αυτό θα πρέπει να θυμούνται ότι και στην Ελλάδα και διεθνώς υπάρχουν πολλά παραδείγματα όπου το εκλογικό σώμα ενσωμάτωσε στην επιλογή του, με τρόπο κάποτε απρόβλεπτο και κάποτε ανατρεπτικό, την προβλεπόμενη επιρροή του εκλογικού νόμου. Και υπάρχουν, επίσης, περιπτώσεις, που το εκλογικό σώμα «τιμώρησε» στην κάλπη μια χρήση του εκλογικού νόμου που έμοιαζε, στα μάτια του, υπερβολικά, εγωιστικά «κομματική».