Η πατρίδα της μνήμης

Γεννήθηκε το 1978 στο Βίσεγκραντ της σερβικής περιοχής της Βοσνίας, όπου και τοποθετείται το «Γεφύρι του Δρίνου», περίφημο έργο του Ιβο Αντριτς που του απέφερε άλλωστε το Βραβείο Νομπέλ του 1961 (εκδ. Καστανιώτη). Στα 14 του, στην κορύφωση δηλαδή των ενδογιουγκοσλαβικών συρράξεων, η οικογένεια του Σάσα Στάνισιτς έγινε δεκτή στη Γερμανία. Στην ειδυλλιακή φοιτητούπολη της Χαϊδελβέργης, χτισμένη ως γνωστόν στις όχθες του Ρήνου, ο Στάνισιτς προσαρμόστηκε σε χρόνο μηδέν: έμαθε γρήγορα τη γλώσσα, απορρόφησε με την ορμή της εφηβείας την κλασική και σύγχρονη γερμανόφωνη παιδεία, έγινε δεκτός χωρίς πολλές επιφυλάξεις από τον περίγυρό του, τα έφτιαξε με μια γερμανιδούλα συμμαθήτρια. Καθόλου άσχημα για αρχή. Η οικογένειά του δυσκολεύτηκε κάπως παραπάνω και ειδικά οι γονείς που έκαναν δουλειές υποδεέστερες από αυτές που λογικά θα εξασφάλιζε η παιδεία τους σε έναν ιδεατό κόσμο. Η μητέρα του έγινε υπάλληλος σε μαζικό πλυντήριο και όχι πολιτική επιστήμων (βλ. πτυχίο στον Μαρξισμό – Λενινισμό, όπως εκείνα τα χρόνια στην εκείθεν μεριά του «Παραπετάσματος»). Ο οικονομολόγος/λογιστής πατέρας βρήκε απασχόληση ως οικοδόμος και τα συναφή, όπως τόσοι και τόσοι πρώην Ανατολικοί – ιστορία γνωστή και στα καθ’ ημάς με Πολωνούς αρχικά, και κυρίως Αλβανούς στη συνέχεια. Κάποια ώρα οι γονείς δεν μπορούν να ανανεώσουν την παραμονή τους στη χώρα, αλλά τους δέχεται ασμένως η Αμερική – ανοιχτή τότε σε Βόσνιους, Κοσοβάρους και εν γένει εθνότητες αντιτιθέμενες στη σερβική πρωτοκαθεδρία στα Βαλκάνια. Αργότερα θα επιστρέψουν πάντως.

Πρόγονοι και πόλεμος

Τα πολιτικά γεγονότα είναι περισσότερο ή λιγότερο γνωστά και μόνο ακροθιγώς αναφέρονται σε αυτό το αυτοβιογραφικό χρονικό. Αλλού είναι η έμφαση του βιβλίου: στη διά μέσου της υπερήλικης γιαγιάς του συγγραφέα ανασύσταση του παρελθόντος της χώρας του, στην αναδιοργάνωση της μνήμης και στην απόδοση στην παράδοση όσα συνήθως της οφείλονται. Ετσι, ο πλήρως ενσωματωμένος πλέον στον γερμανικό τρόπο ζωής, παντρεμένος, πατέρας και πετυχημένος συγγραφέας Σάσα Στάνισιτς επισκέπτεται κατ’ επανάληψη την πατρίδα του ή μιλάει με τη γιαγιά στο τηλέφωνο. Κάνει πρόσκαιρες διακοπές στα πατρώα εδάφη, ταξιδεύει σε ένα απομονωμένο ορεινό χωριό συναντώντας τους τελευταίους γερασμένους κατοίκους του, πίνει δυνατή σλιβοβίτσα από δαμάσκηνα, συνομιλεί με ντόπιους, ακούει θρύλους για τέρατα, βολτάρει στην όχθη του Δρίνου, συμπαρίσταται στη γιαγιά του και ακούει – προπάντων αυτό, ακούει. Από την απόσταση της ασφαλούς Δύσης, έχει τώρα όλη την πολυτέλεια να ωραιοποιήσει πτυχές της τοπικής γραφικότητας και φυσικά να νοσταλγήσει το πραγματικό ή επινοημένο παρελθόν.

Ετσι μαθαίνουμε για τους προγόνους, ζωντανούς ή  νεκρούς, με έμφαση σε έναν καλόγνωμο παππού, σιδηροδρομικό, έναν άλλο που ήταν μαουνιέρης στους παραποτάμους του Δρίνου, κάποια θεία που ξέφυγε από την ασφυκτική κοινωνία του χωριού με στόχο την πατρίδα του σοσιαλισμού Μόσχα όπου ήθελε να γίνει…αστροναύτης. Μαθαίνουμε για τα χρόνια του Τίτο όπου ο κομμουνισμός, αισχνασμένος ιδεολογικά, είχε στην πραγματικότητα ως μοναδική συγκολλητική ουσία τον παρωχημένο πλέον αντιφασισμό από την εποχή της ένοπλης αντίστασης κατά των γερμανών εισβολέων. Μαθαίνουμε ακόμη για το πώς, με τον θάνατο του Τίτο, βρήκαν έδαφος οι κοιμισμένοι, θεωρητικά παλιοκαιρισμένοι εθνικισμοί, για το πώς φίλοι και γείτονες γίνονταν εχθροί από τη μια μέρα στην άλλη, για την αναγκαιότητα να διαλέξεις στρατόπεδο ακόμη κι αν προερχόσουν από εθνοτικά και θρησκευτικά μεικτό γάμο (αυτή είναι η περίπτωση του συγγραφέα). Αλλά οι πολιτικές παρεκβάσεις είναι μειονοτικές στο βιβλίο, ακόμη κι αν περιλάβουμε σε αυτές σκηνές της καθημερινότητας μέσω των οποίων καταγγέλλει τον σερβικό εθνικισμό – κάπως μονόπαντα, αν και έξυπνα, είναι η αλήθεια.

Το προέχον καθοδηγητικό στοιχείο της αφήγησης είναι η δύναμη της καταγωγής που, μεταξύ μας, μάλλον χάνει στον αγώνα με την ενσωμάτωση στη νέα του πατρίδα. Ο Στάνισιτς δεν το κρύβει άλλωστε. Ανήκει στη φουρνιά εκείνη των επήλυδων που αξιοποίησαν την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία και τις κοινωνικές εξασφαλίσεις της, την ανοχή προς τον άλλον και ειδικότερα τους Ανατολικοευρωπαίους, τις παροχές ενός κράτους πρόνοιας που λειτουργούσε ακόμη σε πλήρη ικανότητα γύρω στη στροφή του αιώνα, τον φυλετικό πλουραλισμό και την επιθυμία για κατανόηση άλλων πολιτιστικών συμφραζομένων που μόνο στην Ευρώπη και στην Αμερική μπορούσες να βρεις. Οι περιγραφές του από την ενσωμάτωση στη νέα του πατρίδα – οι δάσκαλοι, το σχολείο, οι πλήρως συντηρημένες γραφικές μεσαιωνικές πόλεις, τα καφέ, τα μπαρ και τα κορίτσια -, είναι οι γλαφυρότερες στο βιβλίο, με ζωηρά χρώματα, πρωτότυπες, τολμηρές παρομοιώσεις, εύγλωττη εικονοποιία και αίσθημα ευγνωμοσύνης προς τη χώρα-υποδοχέα, ακόμη κι όταν περιγράφονται οι νεοφασιστικού τύπου εκδηλώσεις βίας που αρχίζουν να ανθούν στην ήπειρο. Ο Στάνισιτς έμελλε να κάνει καλές σπουδές, να γητευτεί από τον Χέντερλιν και τον Χάινριχ Μπελ και σύντομα να ενσωματωθεί σε ένα υποστηρικτικό συγγραφικό δίκτυο που του απέφερε υποτροφίες, συνέδρια, διαμονή σε οίκους συγγραφέων στο εξωτερικό και συναγελασμό με ομοτέχνους που βρίσκονταν στην πρωτοπορία της γραφής. Τα αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο και το αποτέλεσμα ήταν το περσινό μεγάλο γερμανικό λογοτεχνικό γραφείο.

Ιστορικές ενοχές,
πολιτική ορθότητα

Ωστόσο, σε αυτό έπαιξε μεγάλο ρόλο η αξιοποίηση των ενοχών του δυτικού ανθρώπου έναντι των λιγότερο τυχερών λαών και η λατρεία, κυριολεκτώ εδώ, των μειονοτήτων. Είναι γι’ αυτό που ο Στάνισιτς σκύβει με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο παρελθόν της οικογένειας και της χώρας του και παράγει μερικές θαυμάσιες σελίδες αναστήνοντας τον χαμένο αγροτικό/ηπειρωτικό πολιτισμό μιας Βοσνίας παντελώς άγνωστης στην Ευρώπη. Μοιάζει σαν, επισκεπτόμενος ένα νεκροταφείο ή μια ορεινή εγκαταλειμμένη κοινότητα, να το κάνει με τα νέα εργαλεία του ευρωπαίου φιλοπερίεργου δημοκράτη. Ξέρει ότι αυτό πουλάει και το αξιοποιεί με τον καλύτερο τρόπο, αναμιγνύοντας το παλιό με το καινούργιο ή τον εκσυγχρονισμό με την παράδοση. Ετσι, χρησιμοποιώντας την αυτομυθοπλασία (κυρίαρχη τάση στα σύγχρονα λογοτεχνικά πράγματα) και μη προσποιούμενος – προς τιμήν του – ότι γράφει μυθιστόρημα, φτάνει σε ένα αξιόλογο έργο. Το οποίο πάντως μας τα χαλάει στο τελευταίο του τέταρτο, όταν περιγράφει και ξαναπεριγράφει εμμονικά τον θάνατο της γιαγιάς του, αναμεμειγμένο με ιστορίες για τέρατα και δράκους βγαλμένα από μια παράδοση τύπου «του βουνού και του λόγγου». Ισως θέλει να προσδώσει έτσι μεγαλύτερο βάθος στην αφήγηση, αλλά το μόνο που καταφέρνει είναι να καταστρέψει την ισορροπία που είχε πετύχει ως τα τότε. Αυτό πάντως δεν μοιάζει να πείραξε διόλου τη γερμανική κριτική επιτροπή που του έδωσε το Κρατικό Βραβείο, υπηρετώντας κατά πάσα πιθανότητα και την απαραίτητη πολιτική ορθότητα σε καιρούς πονηρούς έτσι κι αλλιώς.

Σάσα Στάνισιτς
Καταγωγή
Μτφ. Κώστας Κοσμάς
Εκδ. Εστία, σελ. 391
Τιμή 22 ευρώ