Η νομπελίστρια και το Αραπάκι

Oταν ήταν μικρή, πέντε ή έξι ετών, προσπαθούσε να αποφασίσει ποιο είναι το καλύτερο ποίημα στον κόσμο. Δύο γυρόφερνε στο μυαλό της: το «Αραπάκι» του Γουίλιαμ Μπλέικ και τον «Ποταμό Σουόνι» του Στίβεν Φόστερ. Πήγαινε κι ερχόταν στο δεύτερο υπνοδωμάτιο της γιαγιάς της στο Λονγκ Αϊλαντ, απήγγελλε (μέσα της) το ποίημα του Μπλέικ, τραγουδούσε (μέσα της) το τραγούδι του Φόστερ και προσπαθούσε να αποφασίσει. Το είχε πάρει σοβαρά: το ποίημα που θα ανακηρυσσόταν το καλύτερο στον κόσμο αποτελούσε στο μυαλουδάκι της την ύψιστη τιμή

Εβδομήντα χρόνια αργότερα, είδαμε τη φετινή νομπελίστρια Λογοτεχνίας να παραλαμβάνει το βραβείο της έξω από το σπίτι της, στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης, αφού λόγω του κορωνοϊού δεν μπόρεσε να ταξιδέψει στη Στοκχόλμη. Για τον ίδιο λόγο αναγκάστηκε να δημοσιεύσει ηλεκτρονικά την ομιλία που θα εκφωνούσε. Ο τίτλος της είναι «Ο ποιητής κι ο αναγνώστης». Και ξεκινά με το «Αραπάκι».

«Η μάνα μου με γέννησε στη μαύρη ερημιά. / Είμαι αραπάκι, μέσα μου όμως είμαι καλός. Εσείς είσαστε κάτασπρα, σαν αγγελούδια με φτερά / κι εγώ ένα παλιοκάντηλο που του ‘σβησαν το φως» (από «Τα τραγούδια της αθωότητας», εκδ. Ερατώ, μετάφραση Γιώργος Μπλάνας).

Ο Μπλέικ είχε πεθάνει πάνω από έναν αιώνα νωρίτερα από τον διαγωνισμό που θα γινόταν στο κεφάλι της Λουίζ Γκλικ. Αλλά εκείνη ένιωθε ότι ήταν ακόμη ζωντανός, αφού μπορούσε να ακούει τη φωνή του να της μιλάει, μόνο σε εκείνη ή ειδικά σε εκείνη. Ενιωθε έτσι προνομιούχα. Και φυσικά του χάρισε το πρώτο βραβείο, αν και αργότερα συνειδητοποίησε ότι οι στίχοι των δύο ποιημάτων έμοιαζαν.

«Σ’ όλη τη φάρμα τριγύρναγα / όταν ήμουν μικρός / πολλές ωραίες μέρες χαράμισα ύστερα / και πολλά τραγούδια τραγούδησα. / Οταν έπαιζα με τον αδελφό μου / πόσο χαρούμενος ήμουν. / Ω, πηγαίντε με στη γλυκιά γριά μάνα μου / κι αφήστε με εκεί να ζήσω και να πεθάνω» («Ο ποταμός Σουόνι», 1851).

Οπως τότε, έτσι και τώρα, αυτό που προσείλκυε την Γκλικ ήταν η μοναχική ανθρώπινη φωνή. Κι όπως γράφει στην ομιλία αποδοχής του Νομπέλ, οι ποιητές στους οποίους επέστρεφε όσο μεγάλωνε ήταν εκείνοι που στο έργο τους έπαιζε κρίσιμο ρόλο ως επίλεκτη ακροάτρια. Οχι οι ποιητές των σταδίων. Οχι οι ποιητές που μιλούν στον εαυτό τους.

Ο Μπλέικ τής μιλούσε μέσα από το «Αραπάκι». Δεν τον έβλεπε, αλλά ήξερε ότι της έλεγε αλήθεια. Και το ήξερε γιατί η διήγηση του μικρού μαύρου παιδιού δεν περιείχε ίχνος καταγγελίας, δεν υποσχόταν εκδίκηση, στηριζόταν απλώς στην πεποίθηση ότι στον τέλειο μεταθανάτιο κόσμο που του είχαν υποσχεθεί («όταν θα βγούμε όλοι μας απ’ των συννέφων τη σκλαβιά, / όταν θα γίνουμε όλοι μας μικρά κι αθώα αρνάκια») θα αναγνωριζόταν γι’ αυτό που ήταν. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά θα προστάτευε και το πιο εύθραυστο μικρό λευκό παιδί από την επίθεση του φωτός. Η θλίψη και η οργή που το Αραπάκι δεν επιτρεπόταν να εκφράσει και που έκαναν αυτό το ποίημα τόσο πολιτικό γίνονταν αισθητές από τον αναγνώστη ή τον ακροατή. Ακόμη κι αν ήταν παιδί.

Τα ποιήματα που την άγγιζαν, συνεχίζει η Λουίζ Γκλικ, ήταν πάντα εκείνα που ο ακροατής ή ο αναγνώστης τους έχει μια ουσιαστική συμβολή ως αποδέκτης μιας εξομολόγησης ή μιας κραυγής. Ή, μερικές φορές, ως μέρος μιας συνωμοσίας. Γράφει η Εμιλι Ντίκινσον:

«Είμαι ο κανένας! Ποιος είσαι εσύ; / Είσαι – ο κανένας – κι εσύ; / Τότε είμαστε δυο! / Μη σου ξεφύγει! Θα το διαδώσουν – ξέρεις!» (από την ποιητική συλλογή «Επειδή δεν άντεχα να ζήσω φωναχτά», εκδ. Gutenberg, μετάφραση Λιάνα Σακελλίου).

Ή ο Τ.Σ. Ελιοτ:

«Πάμε λοιπόν, εσύ κι εγώ, / όταν απλώνεται τ’ απόβραδο στον ουρανό / σαν τον ναρκωμένο ασθενή» (από το βιβλίο «Η Ερημη Χώρα, Προύφροκ, Οι Κούφιοι Ανθρωποι», εκδ. Γαβριηλίδη, μετάφραση Γιάννης Αντιόχου).

Ο Ελιοτ δεν σημαίνει προσκλητήριο των προσκόπων, κάτι ζητάει από τον αναγνώστη. Ο Σαίξπηρ, πάλι, ούτε συγκρίνει με τους παρακάτω στίχους τον αναγνώστη με μια μέρα του καλοκαιριού ούτε ζητά τη συμμετοχή του. Του επιτρέπει απλώς να θαυμάζει στα κρυφά τη δεξιοτεχνία του.

«Να σε συγκρίνω με μια μέρα του καλοκαιριού; / Είσαι γλυκύτερος εσύ και πιο ισορροπημένος. / Ταράζουν άνεμοι σφοδροί τα ανθύλλια του Μαγιού· / Μικρή είν’ του θέρους η ζωή κι ο χρόνος μετρημένος» (από τα «Σονέτα», εκδ. Gutenberg, μετάφραση Λένια Ζαφειροπούλου).

Η Λουίζ Γκλικ αισθανόταν άνετα με το «Είμαι ο κανένας» της Εμιλι Ντίκινσον, κι ακόμη πιο άνετα με το «Είσαι ο κανένας κι εσύ;». Με τη δημόσια ζωή όμως δυσπιστούσε, καθώς τη θεωρούσε έναν χώρο όπου η γενίκευση σβήνει την ακρίβεια και η μερική αλήθεια καταστρέφει την ειλικρίνεια. Σαν να αντικαθίσταται η φωνή του συνωμότη από τη φωνή του δικαστηρίου και να της κάνουν αυτή την τρομακτική ερώτηση: «Είμαστε ο κανένας! Ποιος είσαι εσύ;».

Να γιατί έπαθε πανικό με το τηλεφώνημα που δέχθηκε στις 8 Οκτωβρίου. Το φως ήταν εκτυφλωτικό. Η σκάλα που έπρεπε να ανεβεί, υπερβολικά μεγάλη. «Απονέμοντάς μου αυτό το βραβείο», καταλήγει η νομπελίστρια στην ομιλία της, «πιστεύω ότι η Σουηδική Ακαδημία επιλέγει να τιμήσει την προσωπική, ιδιωτική φωνή, που η δημόσια εκφορά της μπορεί συχνά να την ενισχύσει ή να την επεκτείνει, δεν μπορεί όμως ποτέ να την αντικαταστήσει».

Τα άλλα είν’ ανάμνηση

Γεννημένη στη Νέα Υόρκη, μεγαλωμένη στο Λονγκ Αϊλαντ και απόφοιτος του Κολούμπια, η φετινή νομπελίστρια Λογοτεχνίας δημοσίευσε τα πρώτα της ποιήματα πριν ακόμη κλείσει τα 20 χρόνια της. Οπως γράφει η Στέφανι Μπερτ στην Guardian, τα ποιήματά της καταπιάνονται με αλήθειες που οι περισσότεροι άνθρωποι, οι περισσότεροι ποιητές, αρνούνται: τον τρόπο που γερνάμε αν είμαστε τυχεροί, τον τρόπο με τον οποίο δίνουμε υποσχέσεις που δεν μπορούμε να τηρήσουμε, τον τρόπο με τον οποίο η απογοήτευση διεισδύει στη ζωή μας. Η δύναμη της ποίησης, και της δικής της ποίησης, φάνηκε τις πρώτες ημέρες μετά τη βράβευσή της. Ξαφνικά, ένας γνωστός στίχος από το ποίημά της «Νόστος» εμφανίστηκε σε διάφορες γλώσσες, σε εκατοντάδες λογαριασμούς του Twitter και του Instagram: «Κοιτάζουμε τον κόσμο μια φορά, στα παιδικά μας χρόνια. / Τα άλλα είν’ ανάμνηση».