Εχουν χρώμα οι μεταρρυθμίσεις;

Η συζήτηση για το είδος και το ύφος των μεταρρυθμίσεων δεν είναι καινούργια – για την ακρίβεια, στη νέα της μορφή συμπληρώνει τώρα μια δεκαετία. Ξεκίνησε την περίοδο των Μνημονίων, όταν λόγω συνθηκών η αναμόρφωση του κράτους ταυτίστηκε με τη λιτότητα και τις «επιταγές της τρόικας». Μετά τον συμβιβασμό του 2015 και τις επιλογές της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ το ερώτημα ατόνησε, καθώς η «συνταγή» αποδείχτηκε ίδια για όλους. Παράλληλα, ωστόσο, η προηγούμενη κυβέρνηση, αντί για μεταρρυθμίσεις, είχε ρίξει το βάρος της στην υπερφορολόγηση. Στις εκλογές του 2019, η ΝΔ υποσχέθηκε μια σειρά μεταρρυθμίσεων, από την ψηφιοποίηση του κράτους έως τη δημιουργία ενός νέου Ασφαλιστικού, οι οποίες θα διευκολύνουν κατά κύριο λόγο τη μεσαία τάξη. Η πανδημία μπορεί να πάτησε παύση σε κάποιες εξ αυτών, όμως οι μεταρρυθμίσεις, ως αφήγημα και ως σημείο κριτικής, βρίσκονται ακόμα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Τελικά, υπάρχουν προοδευτικές και συντηρητικές μεταρρυθμίσεις; Εχει σημασία ποιος τις υλοποιεί; Ή μήπως ισχύει το κλισέ για τον πολίτη που δεν νοιάζεται ποιος θα φτιάξει τον δρόμο, αρκεί ο δρόμος να φτιαχτεί;

Στην πραγματικότητα, οι μεταρρυθμίσεις ήταν το ζητούμενο κάθε πολιτικής αλλαγής από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα. Αν η ίδια ερώτηση γινόταν την «πράσινη» δεκαετία του ’80, που περιελάμβανε τη συμβολική αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και την αποχουντοποίηση του κράτους, την αναμόρφωση του οικογενειακού δικαίου, την αναγνώριση του πολιτικού γάμου, το δικαίωμα στην άμβλωση και τη δημιουργία του ΕΣΥ, το πιο πιθανό είναι κανείς να απαντούσε πως οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να γίνουν μόνο από τις προοδευτικές δυνάμεις. Δεν ήταν, όμως, πάντα έτσι: ήταν η ΝΔ του Κωνσταντίνου Καραμανλή που έκανε το πρώτο βήμα για την ταύτιση της Ελλάδας με τον δυτικό κόσμο, με την υπογραφή της ένταξης της χώρας στην ΕΟΚ. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, οι παρεμβάσεις του κράτους περιορίστηκαν δίνοντας πεδίο δράσης στον ιδιωτικό τομέα, ενώ μειώθηκε ο αριθμός εργαζομένων στο Δημόσιο.

Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 έως τις αρχές του 2000 οι μεταρρυθμίσεις πέρασαν ξανά σε σοσιαλδημοκρατικά χέρια και ταυτίστηκαν με τον εκσυγχρονισμό. Η έκθεση Πισσαρίδη απονέμει τα εύσημα σ’ αυτήν ακριβώς την περίοδο, κατά την οποία έγινε το άλμα παραγωγής – βοήθησε η είσοδος της χώρας στο ευρώ και οι υποδομές με αφορμή τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων. Οι μεταρρυθμίσεις είχαν και πολιτική χροιά, μιας και η κατάργηση του θρησκεύματος από τις ταυτότητες ήταν ένα μεγάλο βήμα για το κοσμικό κράτος. Με την υπόσχεση των «προοδευτικών» μεταρρυθμίσεων έπειτα από χρόνια μεταρρυθμιστικής ξηρασίας εξελέγη και ο Γιώργος Παπανδρέου, που εισήγαγε τους όρους «πράσινη ανάπτυξη» και «διαύγεια» – πολλές από τις μεταρρυθμίσεις που έμειναν μισές υλοποιήθηκαν δέκα χρόνια μετά, την περίοδο της καραντίνας.

Από το 2009 έως σήμερα, οι μεταρρυθμίσεις τοποθετήθηκαν σε διαφορετικό πλαίσιο. Η μεγαλύτερη προσπάθεια εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, που έγινε με την Αννα Διαμαντοπούλου στο τιμόνι του υπουργείου Παιδείας, χαρακτηρίστηκε «νεοφιλελεύθερη» από την αριστερή αντιπολίτευση – παρότι ήταν το ΠΑΣΟΚ τότε που βρισκόταν στην εξουσία. Από το 2010 έως το τέλος της μνημονιακής περιόδου, σοσιαλδημοκράτες, κεντροδεξιοί και αριστεροί, ακολούθησαν, άλλοι περισσότερο και άλλοι λιγότερο, το ίδιο πλαίσιο αλλαγών. Οι μεταρρυθμίσεις έγιναν ξανά ζητούμενο το 2019 – και συνεχίζουν έως σήμερα, με την προοπτική της αξιοποίησης των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης σε συγκεκριμένους τομείς, όπως το περιβάλλον, όπου η χώρα έχει μείνει πίσω.

Αντιδράσεις. Η έκθεση Πισσαρίδη, ωστόσο, προκάλεσε εκ νέου συζητήσεις για το είδος των μεταρρυθμίσεων. Στην αξιωματική αντιπολίτευση θυμήθηκαν τις κρίσεις της προηγούμενης περιόδου. Ο Αλέξης Τσίπρας έκανε λόγο για «νεοφιλελεύθερο σχέδιο», ενώ ο Πάνος Σκουρλέτης σε συνέντευξή του έκανε λόγο για «παλαιάς κοπής σχέδιο», που μπορεί να θεωρηθεί ακόμα και «νέο Μνημόνιο». Το Κίνημα Αλλαγής, που «πάτησε» την αντιπολίτευση που έκανε την περίοδο του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και τη σημερινή, στην παράδοση της παράταξης σε «προοδευτικές» μεταρρυθμίσεις, απέφυγε να κρίνει την ίδια την έκθεση. Ο πρώην υπουργός Οικονομικών Νίκος Χριστοδουλάκης, που επεξεργάστηκε την κεντροαριστερή πρόταση, μίλησε για «εγκυκλοπαιδικού τύπου» παρέμβαση, η οποία δεν θέτει κεντρικές προτεραιότητες. Μίλησε θετικά για κάποια από τα σημεία της, αλλά έκρινε πως, στο τέλος, το «διά ταύτα» δεν είναι δουλειά αποκλειστικά οικονομική, αλλά και πολιτική. Και εκεί έγκειται η κριτική στην κυβέρνηση.

Υπαρξιακός διαχωρισμός. Για την αντιπολίτευση, ο διαχωρισμός συντηρητικών και προοδευτικών μεταρρυθμίσεων είναι και υπαρξιακός, αλλά και επί της ουσίας – χωρίς τη διαφοροποίηση Αριστεράς και Δεξιάς, αλλάζει τελείως το πλαίσιο πάνω στο οποίο κρίνεται η κάθε κυβέρνηση. Κανείς στη σημερινή κοινοβουλευτική αντιπολίτευση δεν θεωρεί πως έχει έρθει η ώρα για κάτι τέτοιο. Η κυβέρνηση, από την άλλη, μιλάει για τις μεταρρυθμίσεις ως υπέρβαση των ιδεολογικών διαφοροποιήσεων, που συμφέρει και το αφήγημα του ανοίγματος προς το Κέντρο. Παρότι οι μεταρρυθμίσεις που εξαγγέλλει έχουν μια σαφή φιλελεύθερη χροιά, στόχος είναι να τις κάνει αποδεκτές από την πλειοψηφία της κοινωνίας. Αν το καταφέρει, θα χρειαστεί καιρός για να επαναχρωματιστούν. Αν όχι, το πεδίο παραμένει ανοικτό για τους αντιπάλους της.