Eπακούμβηση φρεγατών

Ξαφνικά, τις τελευταίες μέρες αναδύθηκε από τη λήθη ή την αχρησία μια λέξη της καθαρεύουσας που η κατάληξή της έγινε βιαίως δημοτικοφανής για τις ανάγκες των καιρών: η λέξη «επακούμβηση» (που ήταν προφανώς «επακούμβησις») με αφορμή την επαφή των δύο φρεγατών, της ελληνικής και της τουρκικής, στην προσπάθεια της πρώτης να αποτρέψει τους Τούρκους, αλλά χωρίς να προκαλέσει περαιτέρω ανάφλεξη. Πώς να το πεις αλλιώς: Σύγκρουση; Οχι, διότι δεν ήταν. Αγγιγμα; Οχι, διότι αυτή η λέξη έχει άλλη απόχρωση, συνήθως συναισθηματική. Επαφή; Οχι, είναι πολύ ουδέτερη διατύπωση, δεν υπονοεί βούληση. Αν χρησιμοποιήσεις πιο λαϊκές λέξεις, χάνεται η μεγαλοπρέπεια του γεγονότος, δηλαδή, αν πεις, για παράδειγμα, «ψιλοσύγκρουση», θα ταίριαζε περισσότερο για μοτοσακό. (Εκτός αν κάνεις ειρωνική προσέγγιση του συμβάντος).

Είναι και το «επί» (επ-ακουμβώ) που δείχνει θέληση, ενέργεια επί άλλου, αλλά ελεγχόμενη, δηλαδή αποτροπή, επαναγκασμό, χωρίς την πρόθεση της σύγκρουσης. Κάτι σαν αποφασιστικό, αλλά ευγενικό, πλάγιο σπρώξιμο, διακριτική απώθηση προς αλλαγή πορείας. Ισως δεν υπάρχει πιο εύστοχή λέξη για να περιγράψει ή να αποδώσει το συμβάν με τη συγκεκριμένη, μοναδική απόχρωση – κι αυτό είναι ένα ξαφνικό μάθημα που μας θυμίζει πάλι το ωκεάνιο «της γλώσσης κράτος». Η δυνατότητά μας να ανασύρουμε από την απέραντη ελληνική γλώσσα μία μόνο, ειδική, ξεχωριστή λέξη για να αποδώσουμε με απόλυτη ευστοχία και ακρίβεια την ιδιαιτερότητα ενός περιστατικού σε μια ειδική συγκυρία.

Το πιο ωραίο και ανατρεπτικό είναι πως το ακουμβίζω ή ακουμβώ ή ακουμπώ δεν είναι πρωτογενώς ελληνική λέξη, αλλά προήλθε από το λατινικό accubo ή accumbo που σήμαινε μισοξαπλώνω σε ανάκλιντρο ή σε μαξιλάρι κατά τη διάρκεια δείπνου ή συμποσίου. Το ρήμα «ακουμβώ» δεν θησαυρίζεται στα ομηρικά ή αρχαιοελληνικά λεξικά. Δεν υπάρχει στα ελληνικά πριν από την κυριαρχία των Ρωμαίων. Αναφέρεται στο λεξικό των Λίντελ – Σκοτ ως ρήμα «ακουμβίζω» και ερμηνεύεται ως μεταγλώττιση του ρωμαϊκού accumbo, παράκειμαι, μισοξαπλώνω, γέρνω. Δεν θησαυρίζεται στα λεξικά ούτε του Ησύχιου του Αλεξανδρέως, ούτε του Σκαρλάτου Βυζάντιου, ούτε στον Σουίδα, ούτε στον Δορμπαράκη. Ο Ανθιμος Γαζής όμως στο τρίτομο λεξικό του γράφει ότι στο Βυζάντιο υπήρχε η λέξη «ακούβιτον» λέγοντας ότι πρόκειται για «το παρ’ ημίν μαξιλάριον, κατασκεύασμά τι υψηλόν και μαλακόν δι’ ακούμβισμα». Και επικαλείται τον Ζωναρά που γράφει ότι προκύπτει «από το λατινικό accumbo, αναπίπτω» κι ότι απ’ αυτό προέκυψε και το «ακουμβώ» και τα σχετικά παράγωγα.

Πιο ξεκάθαρος είναι ο Στέφανος Κουμανούδης στο «Λεξικόν Λατινοελληνικόν» όπου γράφει ότι accumbitalia ήταν τα ανάκλιντρα, τα στρώματα, accumbitalio η «κατάκλισις επί δείπνου», accumbitum είναι το μαξιλάρι (το ακούμβιτον) και accumbo σημαίνει «παράκειμαι τινί, κατακλίνομαι, μισοξαπλώνω κατά την διάρκεια συμποσίου». Τελικά, λέει το ίδιο, πιο απλά, κι ο Τριανταφυλλίδης.

Τώρα με ποιες περίεργες γλωσσικές, νοητικές και νευροψυχικές διεργασίες το «ακουμβώ» ή μετά «ακουμπώ» έφτασε από το «γέρνω, μισοξαπλώνω σε ανάκλιντρο» να σημαίνει κυρίως εγγίζω ή αγγίζω ή ακουμπώ κάπου, κάποιον, είναι άγνωστο – δεν ξέρω αν πιο ειδικοί μπορούν να αναλύσουν τη μετάβαση και τις διάφορες αποχρώσεις.

Και βέβαια είναι περίεργη η χρήση του «ακουμπώ» στη γνωστή ρήση «Πέρασε και δεν ακούμπησε» που σημαίνει δυσαναλογία αναφοράς ή σύγκρισης – ας πούμε, λέει κάποιος «αυτός μοιάζει με τον Αλέν Ντελόν» και απαντάει ο άλλος ειρωνικά «ναι, πέρασε και δεν ακούμπησε».

Αλλά το ρήμα «ακουμπώ» μεταλλάχθηκε με εμπνευσμένο τρόπο και στην περιθωριακή, μάγκικη γλώσσα, στην αργκό: στο σχετικό ιδίωμα το ενεχυροδανειστήριο λέγεται «ακούμπα» διότι πας εκεί, απελπισμένος, και τα ακουμπάς. Επίσης «ακούμπα» λέγεται και ο κλεπταποδόχος, για σχετικούς λόγους.

Το ανάλογο έχει συμβεί και στο ρεμπέτικο και στο λαϊκό τραγούδι: ο φημισμένος σμυρνιός συνθέτης Βαγγέλης Παπάζογλου (ή Αγγούρης) που έγραψε το γνωστό «Κάτω στα λεμονάδικα» έχει επίσης συνθέσει το 1934 και το άσμα «Ο παπατζής» (ερμηνεύει ο Στελλάκης Περπινιάδης) που σε έναν στίχο του λέει:

Στον παπά τα κονομούσα

Και σε σένα τα ακουμπούσα

Το «τα ακουμπώ» συχνά αναφέρεται και ως «τα στάζω» – αυτή είναι η μαγεία, η μαγγανεία της γλώσσας. Το γράφει ο Αργύρης Μπακιρτζής (Χειμερινοί Κολυμβητές) στο ωραίο τραγούδι του «Ο ξένος»:

Τον αγαπάει σαν τρελή

Και του τα στάζει όλα

Αλλά μιας και ξεκινήσαμε από τις φρεγάτες, να θυμηθούμε ότι και η λέξη «φρεγάτα» έχει και διαφορετικές έννοιες – σε παλιότερες εποχές χρησιμοποιούνταν για να περιγραφεί διερχόμενη γυναίκα χυμώδης, εκρηκτική, εύσωμη («τομπουρλίκα», στον Μεσοπόλεμο) με λοφοειδείς ημιυπαίθριους, ελκυστική λόγω καμπυλών ή πληθωρικότητας, που είναι και ντυμένη κάπως φανταχτερά αλλά και που περπατάει βαριά μεν, αλλά και δημαγωγικά, με τις γόνιμες εκφάνσεις της να πάλλονται, όπως λέει και ο Μαγιακόφσκι «με νευρικά κλονίσματα του ζελέ». Το «φρεγάτα», μισό θαυμαστικό, μισό ειρωνικό, ήταν ένας χαρακτηρισμός κυρίως της δεκαετίας του 1950-60, τότε που τα πρότυπα της θηλυκότητας ήταν διαφορετικά, οι εύσωμες γυναίκες κυριαρχούσαν στη μόδα και η νευρική ανορεξία, εκείνη την εποχή, ήταν μια μάλλον άγνωστη περιπέτεια. Το είχε διατυπώσει αλλιώς και εκπληκτικά ο Ανδρέας Εμπειρίκος:

Τα στήθη σου υπερνικούν όλα τα υφάσματα

Αλλά ας επιστρέψουμε στην «επακούμβηση των φρεγατών»: το ακουμπώ, μην ξεχνούμε, πως έχει και σαφώς ερωτικό υπαινιγμό στη λαϊκή γλώσσα και στο λαϊκό άσμα. Νομίζω, αν θυμάμαι καλά, πως είναι ο Δημήτρης Σταρόβας που έγραψε το παιγνιώδες και ανίερο τραγούδι που το λέει μεταξύ φίλων:

Τώρα που είμαι στο Ντουμπάι

Ποιος άραγε σ’ τον ακουμπάει

Και βέβαια να πούμε πως άλλο είναι να πεις «επακούμβηση» με βήτα, ακουμβώ, κι άλλο ακουμπώ. Αλλο βήτα και άλλο «μπ», ακουμπώ. Είναι από εκείνες τις λεπτές αποχρώσεις που σημαίνουν πολλά. Δεν μπορείς να γράψεις το ακραία δημοτικοφανές «επακούμπηση», όπως, φυσικά, δεν μπορείς το γνήσια λαϊκό «αποκούμπι» να το κάνεις δήθεν εξευγενισμένο «αποκούμβι». Κλωτσάει από μόνο του.