Οι μεγαλύτερες κρίσεις δεν ήταν υγειονομικές

Σαν ανθρωπότητα, όλα τα έχουμε ξαναζήσει – η Ιστορία, κατά τον Μαρκ Τουέιν, κάνει ομοιοκαταληξίες. Η πανδημία του κορωνοϊού «διαβάζεται» με μπούσουλα την ισπανική γρίπη του 1918. Ομως, οι μεγαλύτερες κρίσεις του 20^ου και του 21^ου αιώνα δεν ήταν υγειονομικές: κάθε χώρα έχει τουλάχιστον μια καθοριστική στιγμή, από αυτές που οι πολίτες δεν μπορούν να αξιολογήσουν κατευθείαν και παρακολουθούν να συμβαίνει με κομμένη την ανάσα. Μια ήττα που δεν περίμεναν, μια νίκη που δεν έπρεπε να έρθει ποτέ, μια πυρκαγιά, μια εμφύλια διαμάχη: με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ως κανονικός ή ως ανάποδος καθρέφτης, όλα θυμίζουν κάπως όσα συμβαίνουν σήμερα. Και αυτό, πιο πολύ από όλα, είναι ένδειξη πως, όταν βγούμε από την καραντίνα, τίποτα δεν θα είναι όπως ήταν πριν. Βρισκόμαστε σε ένα μεγάλο σταυροδρόμι, σαν κι αυτά που έχουμε διαβάσει στα βιβλία Ιστορίας. Σε μια ανορθόδοξη ομοιοκαταληξία. Και είναι μια σκέψη τόσο ανακουφιστική όσο και βασανιστική. Θα περάσει κι αυτό. Τι, όμως, μας περιμένει ακόμα;

Ελλάδα (1917-1918)
Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος
Από το 1914 έως το 1918, η Ευρώπη έζησε για πρώτη φορά τι σημαίνει μαζική καταστροφή. Η γενιά που έζησε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο τον «κουβαλούσε» μέχρι το τέλος – σχεδόν όπως θυμάται κανείς τις συνέπειες μιας πανδημίας. Παραδόξως, από την Ελλάδα των αλλεπάλληλων κρίσεων πέρασε σχεδόν ξυστά. H χώρα επισήμως πήρε το μέρος των Συμμάχων το 1917 και μάλιστα με σημαντικές επιτυχίες για το μέγεθός της, ξεπερνώντας τον Εθνικό Διχασμό. Ο συμβολισμός λειτουργεί και ως προειδοποίηση: οι καλοί χειρισμοί έμειναν στην πλευρά που διαλέξαμε. Aκολούθησε ίσως η μεγαλύτερη ελληνική κρίση του προηγούμενου αιώνα –πολιτική, οικονομική και προσφυγική: η Μικρασιατική Καταστροφή.

Ιταλία (1922)
Πορεία προς τη Ρώμη
Ηταν μια «μαύρη» επιδρομή, όπως συμβαίνει σε μια επιδημία όταν είναι στην αρχή της. Το 1922, ο ιός του φασισμού μόλυνε σταδιακά μεγάλο μέρος της ιταλικής κοινωνίας, που βρέθηκε απροετοίμαστο απέναντι στον αυταρχισμό και τον λαϊκισμό και εμπιστεύτηκε τους λάθος πολιτικούς, τη λάθος στιγμή. Ο μύθος θέλει τους μελανοχίτωνες να ταξιδεύουν με τα πόδια ως την Ρώμη, με στόχο την κατάληψη ολόκληρης της χώρας. Η Ρώμη παραλίγο να τεθεί σε κατάσταση πολιορκίας – αν κάτι τέτοιο είχε συμβεί, μπορεί ολόκληρη η έκβαση της ιταλικής σύγχρονης ιστορίας να ήταν διαφορετική. Ηταν από εκείνες τις φορές που τα λάθη είχαν κόστος. Κι αυτό μετρήθηκε σε ανθρώπινες ζωές.

Γερμανία (1933)
Φωτιά στο Ράιχσταγκ
Μια τελεία στην Ιστορία, μια στιγμή που οριοθετεί χρονικά την προηγούμενη εποχή από την επόμενη. Μπορεί να είναι μια πανδημία, που αλλάζει καθοριστικά την Ευρώπη και τη λειτουργία της μέχρι σήμερα. Μπορεί, όμως, να είναι και μια πυρκαγιά: η φωτιά στο κτίριο του Ράιχσταγκ μπήκε τέσσερις μέρες αφότου ο Αδόλφος Χίτλερ πήρε την εξουσία και χρησιμοποιήθηκε από τον δικτάτορα για να ξεκινήσει την εκκαθάριση αντιπάλων και «αντιπάλων». Αλλάζοντας πρώτα τη Γερμανία και μετά ολόκληρη τη Γηραιά Ηπειρο. Συχνά η Γερμανία καλείται να πάρει αποφάσεις για το μέλλον της Ευρώπης – για την ενότητά της, πια, όχι για την καταστροφή της. Και όλα δείχνουν πως θα χρειαστεί να το κάνει ξανά.

Ισπανία (1936-1945)
Λευκός Τρόμος
Η μάχη είναι άνιση και ο εχθρός αόρατος, λένε για την ασθένεια του κορωνοϊού. Στο ξέσπασμα του ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου και τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας του Φράνκο, ο εχθρός είχε όνομα τόσο δυνατό που στιγμάτισε μια ολόκληρη εποχή. Ηταν, όμως, εξίσου αόρατος: διάλεγε τους αντιπάλους του χωρίς να νοιάζεται για φύλο, ηλικία, τάξη ή κοινωνική θέση. Από ένα λάθος φτέρνισμα ή κάποιο ένοχο τρίψιμο του ματιού. Τους φυλάκιζε, τους βασάνιζε και τους εξαφάνιζε από προσώπου γης μέσα σε λίγες μέρες. Η διαφορά υπήρχε μόνο στον τρόπο ταφής. Εκεί δεν χρειάζονταν φέρετρα από μέταλλο, η επιμόλυνση σταματούσε με την τελευταία ανάσα.

Γαλλία (1940)
Η κατάρρευση της «Γραμμής Μαζινό»
Η Γαλλία θέλει να πιστεύει πως αντέχει τα πάντα. Είναι, άλλωστε, η Γαλλία: η μητέρα της σύγχρονης δυτικής Δημοκρατίας, μέλος των G-7, βασικός κορμός του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, αντίπαλο δέος της Γερμανίας. Δεν γίνεται η Γαλλία να μην αντέχει τα πάντα, γιατί πάντα υπάρχει μια ακόμα γραμμή άμυνας που θα τα καταφέρει. Το 1940, αυτή η γραμμή ήταν κυριολεκτική – και είχε όνομα. Την κρίσιμη στιγμή, όμως, οι μόνιμες οχυρώσεις και οι οχυρώσεις εξοχής δεν κατάφεραν να υπερασπιστούν την ανεξαρτησία της χώρας. Κατέρρευσαν όπως ένα κακοδιατηρημένο σύστημα υγείας μπροστά σε έναν καινούργιο ιό. Σήμερα η χώρα οχυρώνεται υπέρ της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Εκεί αντέχουν, άραγε, οι γραμμές;

Ηνωμένο Βασίλειο
(1940-1941)
Blitz
«Σαν να σου πέφτει ο ουρανός στο κεφάλι». Στην κορύφωση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ναζί είχαν καταλάβει πως, για να κυριαρχήσουν στην Ευρώπη, έπρεπε να καταλάβουν τη Βρετανία. Πώς όμως καταλαμβάνεις ένα νησί; Από τη θάλασσα – και, βασικά, από τον αέρα. Η χώρα μπήκε σε κατάσταση πολιορκίας. Ακόμα και στο πολύβουο Λονδίνο δημιουργήθηκαν καταφύγια προστασίας από τις βόμβες που έπεφταν από ψηλά. Οι Βρετανοί υπάκουσαν στις σειρήνες, έμειναν στο σπίτι τους. Ο ένας βοηθούσε τον άλλο: ήταν η εποχή της «εθνικής αλληλεγγύης», λένε οι περιγραφές. Τι εννοείς κορωνοϊός; Τίποτα δεν είναι σαν το Blitz. Παρότι, και τώρα, ο ουρανός τους έπεσε στο κεφάλι.

Kίνα (1966-1971)
Πολιτιστική Επανάσταση
«Μένουμε μέσα». Οταν το «έξω» είναι μολυσμένο, το «μέσα» είναι σωτήριο. Και όταν το «έξω» είναι ελκυστικό (επομένως απειλητικό), το «μέσα» πάλι σωτήριο είναι –απλά όχι για τους ίδιους τους πολίτες. Στην πιο αιματηρή φάση της «Πολιτιστικής Επανάστασης», ο Μάο Τσε Τουνγκ απαγόρευσε τα δυτικά κουρέματα, τους χορούς, το σινεμά και τις μουσικές. Κάηκαν βιβλία, βεβηλώθηκαν ναοί και νεκροταφεία. Ανθρωποι εξορίστηκαν και εκτελέστηκαν για εγκλήματα που δεν έκαναν ποτέ. «Σε εσάς βασίζουμε την ελπίδα μας. Το μέλλον της Κίνας ανήκει σε εσάς», έλεγε το «Κόκκινο Βιβλιαράκι» για όσους συμμορφώθηκαν. Υπακούοντας, έσωσαν τη ζωή τους. Τα υπόλοιπα, τους πήρε χρόνο να τα ξαναφτιάξουν. Αν το κατάφεραν ποτέ.

ΗΠΑ (2001)
11η Σεπτεμβρίου
Λόγω οικονομικών επιπτώσεων, πολλοί θα έλεγαν πως ο κορωνοϊός μοιάζει με το «κραχ» του 1929. Ομως η στιγμή που στις ΗΠΑ συνειδητοποίησαν, ίσως για πρώτη φορά, πως δεν είναι άτρωτοι δεν ήταν αυτή. Το 2001, η Νέα Υόρκη ήταν και πάλι το επίκεντρο: οι Αμερικανοί είδαν, σε ζωντανή μετάδοση, δύο αεροπλάνα να χτυπούν τους Δίδυμους Πύργους. Συνειδητοποίησαν ότι βρίσκονται μπροστά σε μια ασύμμετρη απειλή. Τα νοσοκομεία γέμισαν νεκρούς και τραυματίες, ενώ το κράτος παρακολουθούσε, ανήμπορο να βοηθήσει. Η εικόνα του Big Apple άλλαξε για πάντα. Εκείνη τη μέρα, όπως κάνουν και σήμερα, οι Αρχές ζήτησαν από τους πολίτες να μείνουν στο σπίτι.