Η πιστή μετάφραση των «Σονέτων» {LF}του Μιχαήλ Αγγελου

Την προηγούμενη εβδομάδα παρουσιάσαμε την έκδοση «Σονέτα» του Μιχαήλ Αγγελου, στη μετάφραση της Αιμιλίας Εμμανουήλ, από τις εκδόσεις Gutenberg. Και ενώ σαφώς αναφερόταν ότι «πρέπει να έχει κανείς στέρεη γνώση της ιταλικής γλώσσας» για οποιοδήποτε σχόλιο περί μετάφρασης, στην αμέσως επόμενη φράση καιροφυλακτούσε η αθέτηση της υπόσχεσης. Από έναν αυτοματισμό, η σύγκριση δύο στίχων έγινε από την αγγλική μετάφραση του Τζον Φρέντερικ Νιμς, ο οποίος όμως είχε επιλέξει πιο ελεύθερη απόδοση από εκείνη που ακολουθεί η Αιμιλία Εμμανουήλ. Προς αποφυγή παρεξήγησης, η ίδια δεν αντέδρασε. Ο γράφων ένιωσε την υποχρέωση να επανορθώσει υπενθυμίζοντας τον κανόνα ότι ο έλεγχος της μετάφρασης μέσω τρίτης γλώσσας δεν είναι αξιόπιστος. Φιλοξενεί, λοιπόν, ορισμένες σκέψεις της ελληνίδας μεταφράστριας που μπήκε στον κόπο να συγκρίνει τους στίχους του αμερικανού ποιητή Τζον Φρέντερικ Νιμς (1913-1999).

Δ.Δ.

1. Πρωτότυπο: Giunto è già ‘l corso della vita mia, con tempestoso mar, per fragil barca,

al comun porto…

Μετάφραση Νιμς: So now it’s over, my day’s long voyage, through tumultous ocean, in a hull unsteady; I’ ve come to the world’s last anchorage…

Μετάφραση Εμμανουήλ: Φτάνει στο τέλος το ταξίδι της ζωής, σε πέλαο μανιασμένο με σαθρό βαρκάκι, κι αγάλι – αγάλι προσορμίζομαι σ’ αυτό το λιμανάκι…

«Αναφορικά με το “comun porto”, κοινό λιμάνι κατά λέξη, δεν συμφωνώ με την απόδοση anchorage που σημαίνει αγκυροβόλιο, για τους εξής λόγους. Το αγκυροβόλιο είναι κάτι ευρύτερο από το λιμάνι -μολονότι το λιμάνι είναι ένα είδος αγκυροβολίου- και διαφοροποιείται από τις έννοιες και τις εικόνες που θέλει να μεταδώσει ο Μιχαήλ Αγγελος.

Το λιμάνι είναι ο τελικός τόπος όπου καταλήγει κάθε βαρκούλα, κάθε ψυχή δηλαδή. Το ταξίδι είναι το ταξίδι της ζωής, είναι η ζωή, το λιμάνι είναι ο θάνατος, η ζωή μετά τον φυσικό θάνατο. Επομένως το τελευταίο αγκυροβόλιο του κόσμου μάλλον δεν αποδίδει σωστά την επίμαχη φράση γιατί σύμφωνα με την εντύπωση που αποκομίζω, συνδέει αυτό το αγκυροβόλιο με την υλική πραγματικότητα και δεν το αντιδιαστέλλει με αυτήν, όπως πιστεύω ότι ήθελε να κάνει ο Μιχαήλ Άγγελος. Στην κοσμοαντίληψη των νεοπλατωνιστών, όπως αναφέρω στην εισαγωγή του βιβλίου, ο κόσμος αποτελείται από τέσσερα επίπεδα. Ο αισθητός κόσμος της ύλης είναι το κατώτερο επίπεδο, όμως η ψυχή έχει άυλο χαρακτήρα και επιδιώκει την επιστροφή στο εν, στην άρρητο αρχή, επομένως αυτό το λιμανάκι δεν μπορεί να είναι αγκυροβόλιο του κόσμου τούτου, αλλά, κατά την άποψή μου, ανήκει στην υπερουράνια σφαίρα.

Εδώ θεωρώ πως ο ποιητής εμπνέεται από τις ιδέες του νεοπλατωνισμού για επάνοδο της ψυχής στην αρχική πηγή εκπόρευσης, όπως ένα πλοίο φεύγει από ένα λιμάνι, κάνει το ταξίδι του και επιστρέφει στο λιμάνι από όπου ξεκίνησε… Eτυμολογικά η λέξη porto έχει την ίδια ρίζα με τη λέξη porta, που σημαίνει πέρασμα, είσοδος, άρα το λιμανάκι αυτό είναι και η πύλη για την άλλη ζωή, για το επέκεινα και όχι ένα ακόμη αγκυροβόλιο του κόσμου τούτου, ακόμη και αν είναι το τελευταίο, το τέρμα δηλαδή».

2. Πρωτότυπο: Né pinger né scolpir fie più che quieti / l’anima, volta a quell’amor divino /

c’aperse, a prender noi, ‘n croce le braccia.

Μετάφραση Νιμς: Painting and sculpture soothe the soul no more / its focus fixed on the love divine, outstretching / on the cross, to enfold us closer, open arms.

Μετάφραση Εμμανουήλ: Η γλυπτική, η ζωγραφική δεν είναι πλέον ικανές / να γαληνέψουν την ψυχή που στην αγάπη του Θεού στρέφεται μόνο / κείνη που άνοιξε τα χέρια στο σταυρό, τα κρίματά μας να δεχτεί.

«Εδώ θεωρώ ότι ο Μιχαήλ Αγγελος θέλει να τονίσει μεταξύ άλλων την έννοια της Θείας Χάριτος, και σε άλλα σονέτα του διακρίνεται ξεκάθαρα η πίστη του ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται χωρίς τη Θεία Χάρη… Πιστεύω κατ’ αρχάς ότι το άνοιγμα των χεριών είναι πιο έγκυρο από την αγκαλιά, γιατί η εικόνα του εσταυρωμένου είναι εικόνα ανθρώπου με ανοιχτά τα χέρια, όχι ενός ανθρώπου με ανοιχτή αγκαλιά (άρα η λέξη ανοιχτά χέρια εξυπηρετεί καλύτερα τη διπλή έννοια που θέλει να αποδώσει ο Μιχαήλ Αγγελος, δηλαδή ανοίγει τα χέρια για να τον σταυρώσουν, αλλά αυτό τελικά γίνεται μια αγκαλιά). Αυτά τα ανοιχτά χέρια στον σταυρό γίνονται τα ανοιχτά χέρια που θα αγκαλιάσουν, θα δεχθούν τους αμαρτωλούς, όχι απλώς τους ανθρώπους. Η έννοια της αποδοχής κάθε αμαρτωλού τονίζει την αγάπη του Θεού για τον άνθρωπο, δεν δέχεται απλώς τους ανθρώπους, δέχεται τους αμαρτωλούς, την αμαρτία.

Θεωρώ ότι εδώ προβάλλεται η ιδέα ότι ο Χριστός είναι ο αίρων την αμαρτία του κόσμου… επομένως δεν νομίζω ότι άνοιξε τα χέρια, την αγκαλιά για να αγκαλιάσει τους ανθρώπους. Τα άνοιξε για να τους συγχωρέσει: αυτή είναι η έννοια της θυσίας που εξαίρει την αγάπη και τη συγχώρεση που δίνει ο Θεός. Κατά το τέλος της ζωής του ο Μιχαήλ Αγγελος ένιωθε έντονα συναισθήματα μετάνοιας, ένιωθε το βάρος της αμαρτίας και βίωνε ένα είδος άγχους. Κρίνω, λοιπόν, πως θέλει να μιλήσει για την ελπίδα του Χριστού σωτήρα και να ανακουφιστεί μέσα από την ποιητική αυτή δημιουργία.

Στην απόδοση του συγκεκριμένου στίχου προτίμησα την ερμηνεία της ιταλίδας φιλολόγου Stella Fanelli, που λέει ότι η θεϊκή αγάπη ανοίγει τα χέρια για να δεχθεί τις αμαρτίες, δηλαδή όλους εμάς τους αμαρτωλούς (per raccogliere i nostri peccati)».