«Η μουσική με κρατάει νέο»

Η μητέρα του πέθανε όταν τον έφερνε στη ζωή, στις 20 Φεβρουαρίου 1940 στο Μπρέσλαου της Γερμανίας, το σημερινό Βρότσλαφ της Πολωνίας. Ο αντιναζιστής πατέρας του εστάλη σε τάγμα ανεπιθυμήτων και σκοτώθηκε στο Ανατολικό Μέτωπο. Στα τρυφερά χρόνια της ζωής του έγινε μάρτυρας ομαδικής ταφής συμπατριωτών του, μεταξύ των οποίων και η προγιαγιά του. Βρέθηκε σε καραντίνα για τύφο, είδε τη γιαγιά του να πεθαίνει – ήταν ο μόνος επιζών. Η θεία του και θετή του μητέρα τον αναζητούσε επίμονα. Ενώ όλοι τη διαβεβαίωναν ότι δεν υπάρχει κανείς επιζών, θα δωροδοκήσει έναν αγρότη να μπει μέσα στην καραντίνα και να βγάλει κρυμμένο στα στάχυα του κάρου τον ανιψιό της. Η φρίκη του πολέμου άφησε τα σημάδια της στον μικρό Κρίστοφ που έχασε την ομιλία του μέχρι τα έξι του χρόνια. Μέχρι τότε δηλαδή που κλήθηκε ν’ απαντήσει στην ερώτηση της θείας του «Θέλεις να παίξεις πιάνο;». Αυτή ήταν η αρχή μιας λαμπρής σταδιοδρομίας έχοντας για δασκάλους και μέντορες τούς θρύλους της παγκόσμιας μουσικής σκηνής. Ο Κρίστοφ Εσενμπαχ, από τους σημαντικότερους πιανίστες και αρχιμουσικούς του 20ού και 21ου αιώνα, συνεχίζει να γράφει ιστορία και να μεταλαμπαδεύει στους νέους όσα έμαθε. Ο ζωντανός θρύλος του πόντιουμ – λίγο πριν από τη συναυλία του στο Μέγαρο Μουσικής όπου διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα αρ. 5, του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, και στη Συμφωνία αρ. 1 του Γκούσταφ Μάλερ, με σολίστ τον Βασίλη Βαρβαρέσο – μιλάει στο «Νσυν» για τη σχέση με τη μουσική, τους δασκάλους και τους μαθητές του και πώς διατηρεί άσβεστη τη φλόγα μέσα του.

Εχετε πει ότι η θεία και θετή σας μητέρα σάς βοήθησε να ξαναβρείτε τη φωνή σας ύστερα από μια μακρά περίοδο σιωπής που οφειλόταν στο σοκ από τα τραύματα που είχατε υποστεί. Σας ρώτησε αν θέλετε να μάθετε πιάνο και απαντήσατε «ναι». Παράλληλα, σας δίδαξε ως υπέρτατη αξία τη μεταλαμπάδευση της γνώσης σε νεότερες γενιές.

Εχω πει ξανά ότι η μουσική με γιάτρεψε. Η μουσική μπορεί να μας γιατρέψει όλους. Μέσα από τη μουσική μπόρεσα να εκφράσω τα πιο βαθιά μου συναισθήματα. Υιοθέτησα τον τρόπο σκέψης της μητέρας μου και κρατάω πάντα τα διδάγματά της στην καρδιά μου. Ετσι, βοήθησα κι εγώ και καθοδήγησα πολλούς μουσικούς και κάποιοι έχουν γίνει πλέον διάσημοι, όπως ο Λανγκ Λανγκ, ο Τζιμόν Μπάρτο, η Μαρισόλ Μοντάλβο, η Ρενέ Φλέμινγκ κ.ά. Αυτό το κάνω για δύο λόγους. Ο πρώτος, όπως προανέφερα, ήταν η μητέρα μου, από την οποία είδα, έμαθα, απέκτησα εμπειρία και ένιωσα τι είναι μουσική και τι μπορεί να εμφυσήσει στους ανθρώπους. Μετά, στα νεανικά μου χρόνια, είχα δύο μεγάλους μέντορες – τον Ζορζ Σελ και τον Χέρμπερτ φον Κάραγιαν. Συνεργάστηκα μαζί τους και εκείνοι είδαν κάτι σε εμένα που θεώρησαν ότι είχε μέλλον. Ετσι, με καθοδήγησαν, μου έδωσαν συμβουλές και κατά κάποιον τρόπο, με τον δικό τους μάλλον τρόπο, με δίδαξαν.

Το πιο πολύτιμο δώρο από αυτές τις σπουδαίες προσωπικότητες;

Να συνεχίσω να δημιουργώ μουσική και να έχω πίστη και κουράγιο, αυτό ήταν το μεγαλύτερο μάθημα. Τώρα, που είμαι σ’ αυτή την ηλικία, προσπαθώ ό,τι έκαναν εκείνοι για εμένα να το κάνω για τους νέους, ταλαντούχους καλλιτέχνες, να ακολουθήσω τα βήματά τους. Τους βοηθώ στο ξεκίνημά τους, τους καθοδηγώ, πράγμα που είναι δύσκολο στις ημέρες μας· πάντα ήταν δύσκολο. Είμαι εκεί γι’ αυτούς.

Είναι μεγάλος και λαμπερός ο κατάλογος των προσώπων που έχετε ανακαλύψει. Ο ρόλος του μέντορα είναι ένας ρόλος που σας ενδιαφέρει;

Οπως σας είπα, είχα δύο πρότυπα σε αυτό: τον Κάραγιαν και τον Ζορζ Σελ. Οταν ξεκινούσα δεν συνηθιζόταν να έχει κάποιος μέντορα όπως εγώ. Ειδικά ο Ζορζ Σελ, με τον οποίο ήμουν τυχερός να δουλέψω όλα τα κοντσέρτα πιάνου στο ρεπερτόριό μου. Μου έδωσε τόσο πολύ χρόνο και έλαβα από αυτόν απίστευτα πολύτιμες συμβουλές. Ηταν πολύ σταθερός και αυστηρός, όχι ως χαρακτήρας, αλλά για αυτό που ζητούσε από τους μουσικούς. Ετσι ήταν και ο Κάραγιαν, με τον δικό του, διαφορετικό τρόπο.

Πώς τον αντιλαμβάνεστε;

Μέσα από τις εμπειρίες και τα μαθήματα που έχω αφομοιώσει από την παλαιότερη γενιά μεγάλων καλλιτεχνών, έχω μάθει ότι αυτό είναι απλά κάτι που πρέπει κανείς να κάνει. Κάποιος πρέπει να μεταβιβάσει τις γνώσεις και την εμπειρία που έχουν συσσωρευτεί κατά τη διάρκεια μιας ολόκληρης καριέρας, και αυτό κάνω.

Τι σημαίνουν τα βραβεία για εσάς;

Είναι η επιβράβευση σκληρής δουλειάς. Δεν έρχονται εύκολα, ούτε από μόνα τους. Επιπλέον ανεβάζουν τον πήχη. Με ωθούν προς την αναζήτηση της τελειότητας.

Η μουσική έκφραση είναι μια διαδικασία συνεχούς μάθησης;

Πάντοτε συνεχίζονται η μελέτη και η σπουδή. Ποτέ δεν σταματούν. Το να έχεις ένα επιτυχημένο αποτέλεσμα δεν είναι εύκολο πράγμα. Μεγάλα έργα έχουν κατακτηθεί μεν ως γνώση, αλλά πρέπει διαρκώς να επανερχόμαστε σ’ αυτά. Το ίδιο συμβαίνει και με το πιάνο.

Συνεχίζετε να μελετάτε καθημερινά, παρά την τεράστια εμπειρία και τον μύθο που έχει χτιστεί γύρω από το όνομά σας.

Δυστυχώς πολλές φορές δεν έχω τον χρόνο που θα ήθελα να αφιερώσω. Μου αρέσει όμως να δημιουργώ μουσική με διάφορους, όπως π.χ. ο Ματίας Κόρνερ. Συχνά παίζω με τον έλληνα φλαουτίστα Στάθη Καραπάνο, έναν ταλαντούχο και ιδιαίτερα χαρισματικό καλλιτέχνη. Παίξαμε μαζί φλάουτο και πιάνο, πράγμα που δεν είχα κάνει ποτέ ξανά. Ηταν μια πολύ όμορφη πρόκληση. Ολα αυτά διατηρούν τη φλόγα μέσα μου αναμμένη και με οδηγούν στο να παίζω πιάνο, κάτι που μου δίνει απέραντη ευχαρίστηση.

Διατελέσατε καλλιτεχνικός διευθυντής σε ορισμένους από τους σπουδαιότερους μουσικούς οργανισμούς παγκοσμίως, ποιες οι προκλήσεις και οι στόχοι που θέτετε κάθε φορά;  

Οι αμερικανικές ορχήστρες στις οποίες υπηρέτησα σχεδόν τρεις δεκαετίες έχουν πολύ διαφορετική δομή από τις ευρωπαϊκές. Στην Αμερική ο πυλώνας είναι η ιδιωτική πρωτοβουλία. Ετσι, ο εκάστοτε διευθυντής πρέπει να εργαστεί σκληρά. Θυμάμαι όταν πήγα στην Ορχήστρα του Χιούστον ήταν πολύ κακή η οικονομική της κατάσταση. Ομως κατάφερα να κινήσω το ενδιαφέρον, να πείσω ισχυρούς και πλούσιους ανθρώπους, οι οποίοι ήταν φιλόμουσοι εννοείται, και τα έσοδά της εκτοξεύτηκαν. Η περίπτωση της Konzerthaus Orchestra ήταν διαφορετική. Με προβλημάτισε το ότι μεγαλώνω, όμως εκεί βρήκα μια ομάδα με την οποία μπορούσα να δουλέψω. Είναι Ορχήστρα με μεγάλη ιστορία που μου κίνησε το ενδιαφέρον. Ετσι, δέχτηκα αυτή τη θέση.

Πώς νιώθετε για την επικείμενη συνεργασία σας με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών;

Η μουσική με κρατά νέο όπως και τα ταξίδια, αν και είναι πιο δύσκολα πλέον λόγω ηλικίας. Εχω ταξιδέψει όμως στον κόσμο. Είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ την Ελλάδα για να διευθύνω την Ορχήστρα του Παρισιού στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και στο Ηρώδειο. Η τρίτη μου φορά στην Αθήνα λοιπόν, αλλά η πρώτη με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών. Εχω ακούσει τόσα όμορφα και αξιέπαινα πράγματα για την ορχήστρα που για αυτόν τον λόγο είπα χωρίς δεύτερη σκέψη «Ναι! Ας βρούμε ημερομηνία!». Είμαι πολύ ενθουσιασμένος. Το πρόγραμμα είναι απαιτητικό, αλλά εμπιστεύομαι την ορχήστρα ότι θα βγει ένα άρτιο αποτέλεσμα. Είμαι επίσης χαρούμενος που θα έχουμε τον έλληνα πιανίστα για τον οποίο έχω ακούσει εξίσου θαυμάσια πράγματα, τον κύριο Βαρβαρέσο.

Το ντεμπούτο σας ως μαέστρου έγινε το 1972. Οπως έχετε πει η διεύθυνση ορχήστρας προϋποθέτει γλώσσα σώματος, γνώση πολλών οργάνων, την οποία έχετε. Μήπως όμως πρόκειται για μια ιδιαίτερη επικοινωνιακή ικανότητα την οποία έπρεπε να μάθετε;

Ακριβώς. Αυτό με ενδιέφερε πάρα πολύ, ειδικά μετά τα μοναχικά χρόνια μου ως πιανίστα. Αυτό το στυλ ζωής – που κάθε βράδυ το περνούσα σε άλλο ξενοδοχείο – ήταν κάτι που έπρεπε να συνηθίσω. Ειδικά τα πρώτα χρόνια, δεν μένεις στα καλύτερα ξενοδοχεία, με την καλύτερη ατμόσφαιρα… Σύντομα συνήθισα αυτή την κατάσταση, την οποία μάλιστα είδα από νέα οπτική. Είπα στον εαυτό μου ότι δεν πρέπει να με απασχολούν αυτά, αλλά να αποδεχτώ το γεγονός ότι εκτίθεμαι σε νέους ανθρώπους, νέες νοοτροπίες, χώρες, πόλεις, μουσεία κ.λπ. Ετσι, μετασχημάτισα τη στάση μου σε μια έντονη περιέργεια. Εκτοτε, όλα πήγαν καλά.