«Κάλλος, ομορφιά, ωραιότης»

Ενα από τα συνταρακτικότερα δημοτικά μας τραγούδια, που αναφέρεται στην ξενιτιά, μιλάει για έναν γεωργό ιθαγενή σε χώρα που κατέφευγαν παλιότερα για πολλούς λόγους (πολιτικούς, οικονομικούς, ηθικούς) Ελληνες. Καλλιεργεί ο ντόπιος, λοιπόν, το χωράφι του, έχει ζέψει το άλογό του στο αλέτρι και με το καμουτσίκι το καθοδηγεί και τότε το υνί του αλετριού βυθίζεται στο χώμα και οργώνει, δημιουργώντας αυλάκια που, σε άλλη μέρα, θα σπαρθούν. Ενώ, λοιπόν, το υνί χώνεται βαθιά στο χώμα και προχωρεί, εκεί περίπου στα μέσα του χωραφιού, ακούγεται από το βάθος της γης ένας βαθύς αναστεναγμός: «Ωχ, ωχ, μάνα μου»!  Ο γεωργός τραβάει τα γκέμια, σταματάει το άλογο και ερωτά: «Ποιος φωνάζει; Ποιος αναστενάζει; Και γιατί; Καταλαβαίνω πως είσαι κάποιος ξένος που θάφτηκες στα χώματά μας, αλλά γιατί αναστενάζεις στον τάφο σου; Θυμήθηκες το σπίτι σου, τους γονείς σου και ιδιαίτερα τη μάνα σου, που επικαλείσαι, ή μήπως θυμήθηκες την αρραβωνιαστικιά σου που άφησες στη χώρα σου και ο θάνατος σε εμπόδισε να γυρίσεις και να την παντρευτείς»; Στο εξαίσιο αυτό τραγούδι ο νεκρός ομιλεί και απαντά στον ξωμάχο: «Οχι, δεν θυμήθηκα τον τόπο μου, ούτε τη μάνα μου, ούτε την αρραβωνιαστικιά μου, αλλά να, καθώς το υνί, την ώρα που όργωνες, χώθηκε βαθιά, έφτασε στον τάφο μου και μετατόπισε το φέσι μου και ασκήμινα»!

Δεν βρίσκω, εγώ τουλάχιστον, στην παγκόσμια δημοτική και προσωπική ποίηση συνταρακτικότερη «παραπόνεση» που να αποδίδει με τον λιτότερο τρόπο το δεύτερο επίθετο που αποτελούσε την αρχαία και σύγχρονη, τολμώ να πω αντίληψη, για το ανθρώπινο πρόσωπο και τους σκοπούς του ζην. «Καλός και αγαθός». Νομίζω πουθενά αλλού στην παγκόσμια λογοτεχνία και τέχνη η έννοια της επιδιωκόμενης ηθικής συγκρότησης του ατόμου με όλα τα συστατικά της – ειλικρίνεια, φιλαλήθεια, αλληλεγγύη, συντροφικότητα, τιμιότητα, εργατικότητα, φιλία, στοργή, πατριωτισμό – δεν συνδυάζεται και ισότιμα συνυπάρχει με την έννοια του κάλλους. Πουθενά αλλού, για να απλουστεύσω το ζητούμενο, από τον συνάνθρωπο, τον συμπολίτη, τον αγαπημένο, τον γιο, τον παππού, τον εργάτη και τον εργοδότη δεν απαιτείται, δίπλα στην αρετή της τιμιότητας και της ευθύτητας, η ομορφιά, το κάλλος. Και αυτό το ιδεώδες της αρχαίας, ελληνικής αντίληψης, όπως είδαμε στο έξοχο δημοτικό τραγούδι (που ανήκει, βέβαια, στα τραγούδια της ξενιτιάς) είναι μια σύγχρονη, τουλάχιστον έως πρόσφατα, και νεοελληνική αντίληψη θα μας το υπενθυμίσει και ο Παλαμάς στον «Τάφο»: «Ομορφο κι αστόλιστο του Χάρου δε σε δίνω», μοιρολογώντας το παιδάκι του. Στους νέους και στις νέες που κηδεύονται βάζουν το γαμπριάτικο κοστούμι και το νυφικό, πιστεύοντας πως με αυτά, αν ζούσαν, θα χαίρονταν ο κόσμος και την ομορφιά τους και την απλοχεριά τους.

Στο καταγωγικό, ποιητικό κείμενο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, την «Ιλιάδα», οι δυο εξαίσιοι σε ομορφιά και αρετή αντίπαλοι ήρωες, ο Αχιλλέας και ο Εκτορας, κηδεύονται με τις απαιτήσεις του ξενιτεμένου του δημοτικού τραγουδιού. Ο Εκτορας, αφού έχει εξευτελιστεί από τον Αχιλλέα, με το να τον σούρνει νεκρό, δεμένο στο άρμα του μέσα στο στρατόπεδο, όταν έρχεται νύχτα ο Πρίαμος, ο πατέρας του, να τον ζητήσει για να τον κηδέψει, ο Αχιλλέας στήνει τραπέζι («παρηγοριάς», θα έλεγε η γιαγιά μου), τρώνε και, εν τω μεταξύ, σύντροφοι του Αχιλλέα και δούλοι, πλένουν, στολίζουν και ντύνουν τον νεκρό Εκτορα για να τον παραλάβει ο γονιός του και να θαφτεί. Από την άλλη, επειδή ο Ομηρος δεν περιλαμβάνει τον θάνατο του Αχιλλέα στο έπος του, αλλά τελειώνει με την ταφή του Εκτορα και του Πάτροκλου, αφηγείται μια συνταρακτική σκηνή. Η μητέρα του Αχιλλέα, η Θέτις, ως θεά, γνωρίζει το τέλος του γιου της, και επειδή ο θάνατός του επίκειται και δεν μπορεί να τον εμποδίσει, στήνει στην ακρογιαλιά, μαζί με τις Νηρηίδες, μοιρολόι και θρηνεί τον γιο της ζωντανό. Αν αυτό δεν είναι η μεγάλη ποίηση, τι άλλο μπορεί να είναι;

Ας δούμε, πάλι, πώς θρηνεί η Παναγιά τον γιο της στην ορθόδοξη ποιητική παράδοση. Η Δύση απέδωσε με συνταρακτικό τρόπο τον θάνατο του Χριστού στη μεγάλη Ζωγραφική και Γλυπτική. Από τον Μαντένια έως τον Γκρέκο ο Χριστός, εκτός από Υιός Θεού, είναι και «ωραίος κάλλει» (θυμίζω εδώ πως η λέξη «ωραίος» σημαίνει ώριμος, άνθρωπος στο άνθος της ηλικίας του, στην ώρα του)! Στα έξοχα ελληνικά άλλο είναι κάλλος, άλλο ομορφιά και άλλο ωραιότητα – άντε μεταφράστε τα σε ξένη γλώσσα!

Στον τάφο του Χριστού η ορθόδοξη ποιητική παράδοση θρηνεί το κάλλος που έδυσε («γλυκύτατόν μου Τέκνον πού έδυ σου το κάλλος»). Συνεχίζω με άλματα μέσα στον ελληνικό χρόνο. Ο Αγγελος Σικελιανός, σε ένα από τα ποιητικά του αριστουργήματα, την τραγωδία (ευριπιδικής φόρμας και δύναμης) «Ο θάνατος του Διγενή», όταν ο μεσαιωνικός επαναστάτης και αρνητής της εξουσίας των αυτοκρατόρων Ακρίτας δολοφονείται, την ώρα που έχει διαπράξει, για τα ορθά ήθη, μιαν «αμαρτία», αντί να μεταλάβει από το χέρι του Πατριάρχη, βουτάει το Αγιο Δισκοπότηρο και πίνει όλο το κρασί, οι βάγιες της γυναίκας του και οι σύντροφοί του τον κηδεύουν και υπάρχει ένα χορικό – μοιρολόι, που θυμίζει αρχαίο δράμα, όπου δοξάζεται το παλικάρι, ο σύντροφος και η ομορφιά του.

Και σε λίγα χρόνια, όταν ο Ελύτης γύρισε από το μέτωπο της Αλβανίας, όπου χρειάστηκε να νοσηλευτεί από βαριά αρρώστια, εξαιτίας των κακουχιών, γράφει το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», όπου στους έξοχους στίχους που αφηγούνται τη ζωή, τους έρωτες και τον ηρωικό θάνατο ενός νέου παλικαριού, ακούγεται και ο στίχος «Ηταν ωραίο παιδί», σαν να απηχεί τον επίσης εξαίσιο στίχο του Νίκου Εγγονόπουλου, της ίδιας ακριβώς εποχής, που υμνεί τον νοτιοαμερικανό επαναστάτη Μπολιβάρ, ακόμα και με στίχους όπως «Ησουν ωραίος σαν Ελληνας». Και, φυσικά, αυτή η αναφορά του μεγάλου υπερρεαλιστή ποιητή και ζωγράφου μας αναφέρεται στον διαχρονικό Ελληνα, άρα εκκινεί από το κάλλος των ομηρικών επών.

Είναι δυνατόν να μην τελειώσω με τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου, όπου ο νεαρός εργάτης που δολοφονήθηκε, όντας απεργός που διαδήλωνε για τα δικαιώματά του στη Θεσσαλονίκη, γίνεται για τον ποιητή διαχρονικό σύμβολο; Σκεφτείτε πως ο θάνατός του θρηνείται όπως ακριβώς ποιητικά κηδεύεται ο Χριστός, εξού και «Επιτάφιος» το ποίημα, με τη δομή του ν’ ακολουθεί τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής. «Ησουν καλός, ήσουν γλυκός κι είχες τις χάρες όλες».

Αν επιμένω σ’ αυτό το θέμα, είναι για να ξαναδιατυπώσω την άποψη πως από τον Ομηρο έως τον Ελύτη και τον Ρίτσο, ο θάνατος ενός παλικαριού (χωρίς να ξεχνάμε τα έξοχα τραγούδια του Κάτω Κόσμου και τα μοιρολόγια του ελληνικού λαού) ανακαλούσε στη μνήμη των περιλειπομένων (όσων μένουν πίσω) αυτό που λέει ο άλλος μεγάλος μας ποιητής, ο Κ.Π. Καβάφης: «Το πιο τίμιο, η μορφή του».