Ο νόμος για το άσυλο (III)

Υποστήριξα στις προηγούμενες δύο παρεμβάσεις μου (στις 29 και 30 Ιουλίου) ότι το πανεπιστημιακό άσυλο μετατράπηκε καταχρηστικά σε άβατο που δεν εξυπηρετεί, αλλά πλήττει, την ακαδημαϊκή ελευθερία, καθώς και ότι αυτό δεν ήταν αναπόφευκτο. Νομικά ήταν δυνατό να εφαρμοστεί μια μορφή ασύλου σύμφωνη με τους αυθεντικούς σκοπούς του, με τρόπο και στον βαθμό που εξυπηρετεί την ακαδημαϊκή ελευθερία. Πέρα από νομικά, ήταν όμως αυτό και πολιτικά (με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου) επιθυμητό; Για να θέσω το ερώτημα με άλλα λόγια, αναφέρθηκα στο πρώτο σημείωμα στην ποινική δίωξη του καθηγητή Richter για την εκφορά ακαδημαϊκού λόγου μη ανεκτού από ορισμένους. Γιατί ενώ η ελληνική Δικαιοσύνη προστάτευσε τον καθηγητή Richter, απέτυχε να κάνει το ίδιο με τα λογής λογής θύματα (της καταχρηστικής άσκησης) του πανεπιστημιακού ασύλου; Γιατί οι εφαρμοστές και ερμηνευτές του νόμου του ασύλου απέτυχαν να το περιορίσουν στα συνταγματικά ανεκτά όρια και να το στοχοπροσηλώσουν στην ακαδημαϊκή ελευθερία; Γιατί οι πρυτανικές Αρχές ή το πρυτανικό συμβούλιο (αναλόγως του εκάστοτε νομικού πλαισίου), ο εισαγγελέας, η Αστυνομία και όποιο άλλο αρμόδιο όργανο αποφεύγουν τη δράση δυνάμεων ασφαλείας στο πανεπιστήμιο, ακόμα κι όταν παρίσταται επιτακτική ανάγκη ή διαπράττονται αυτόφωρα κακουργήματα (για τα οποία δεν απαιτείται κανενός είδους άδεια για αστυνομική επέμβαση);

Απάντηση τεκμηριωμένη δεν έχω – και για αυτόν τον λόγο απευθύνω το σχετικό, πολιτικό ως προς τη φύση του, ερώτημα σε όσους έχουν τα κατάλληλα μεθοδολογικά εργαλεία να το απαντήσουν. Περιορίζομαι στο να εκφράσω την αίσθησή μου, που δεν έχει μεγαλύτερη αξία από αυτή της ανάδειξης μιας υπόθεσης εργασίας, η οποία έχει ήδη, εν πολλοίς, δοθεί στην εισαγωγή του πρώτου σημειώματος επί του θέματος. Το πανεπιστημιακό άσυλο δεν είναι ένας οποιοσδήποτε νόμος. Εχει προφανείς συμβολισμούς και έντονο ιδεολογικό πρόσημο. Συνδέεται με πολύ συγκεκριμένα γεγονότα και αφηγήματα, όπως το Πολυτεχνείο και ο αντιδικτατορικός αγώνας και ό,τι αυτά συνεπάγονται για τη Μεταπολίτευση και τις κυρίαρχες τάσεις και αντιλήψεις εντός αυτής. Το πανεπιστημιακό άσυλο είναι ένα γνήσιο νομικό και πολιτικό totem, ιερό, έμφορτο συναισθήματος και πλούσιο σε νοήματα και (παρ)ερμηνείες που εκφεύγουν παρασάγγας της ακαδημαϊκής ελευθερίας.

Αυτό το πλαίσιο, σε συνδυασμό και με την αναντίρρητη σημασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας – έχω την αίσθηση – εξηγούν την τάση που παρατηρείται σε μερίδα έγκριτων ακαδημαϊκών να επιχειρούν να συνταγματοποιήσουν το πανεπιστημιακό άσυλο. Ενας τόσο ύψιστης – αξιακά και συναισθηματικά – σημασίας κανόνας δεν μπορεί παρά να ιδωθεί ως μέρος του ανώτατου νομοθετήματος μιας πολιτείας. Το Σύνταγμα της χώρας μας βέβαια δεν κατοχυρώνει το πανεπιστημιακό άσυλο. Πάρα ταύτα, η σύνδεση του ασύλου με την ακαδημαϊκή ελευθερία ερμηνεύεται διαπλαστικά. Κατασκευάζεται έτσι ένα συνταγματικό «περιτύλιγμα» για το άσυλο. Αναγνωρίζεται σε αυτό η βαρύτητα ενός θεσμού και η συνταγματική περιωπή της προαναφερθείσας ακαδημαϊκής ελευθερίας.

Η δική μου οπτική είναι διαφορετική. Η απομάγευση του πανεπιστημιακού ασύλου μας επιτρέπει να το δούμε ως αυτό που τυπικά αλλά και ουσιαστικά είναι: ένας κοινός, τυπικός νόμος του κράτους που εξυπηρετεί έναν συνταγματικό σκοπό. Ως τέτοιος, αν και συνδέεται με το Σύνταγμα, δεν έχει συνταγματική ισχύ. Ο νόμος του πανεπιστημιακού ασύλου, όπως πολλοί άλλοι νόμοι, συνιστά εργαλείο και παρέχει τα μέσα για την εκπλήρωση συνταγματικών επιδιώξεων. Με απλά λόγια, είναι ένας, ανάμεσα σε πολλούς άλλους, τρόπος προστασίας της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Το μέσο αυτό το έχει κακομεταχειριστεί και καταχραστεί μερίδα συμπολιτών μας. Η πολιτεία και δη η Δικαιοσύνη το ανέχθηκαν αυτό ως μη έδει, κατά τη γνώμη μου, και παρανόμως. Το πανεπιστημιακό άσυλο στην παρούσα του μορφή μπορεί να βρεθεί σε τροχιά σύγκρουσης με άλλες συνταγματικές επιταγές και τα αντίστοιχα συνταγματικώς καθιερωμένα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Στον βαθμό που αυτό συμβαίνει και όταν δεν υφίσταται η εύλογη ισορροπία που προκύπτει ως προϊόν στάθμισης στη βάση της αρχής της αναλογικότητας, το άσυλο είναι αντισυνταγματικό και παραβιάζει τις σχετικές διεθνείς συμβάσεις δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Τούτων υποστηριχθέντων, το ερώτημα που γεννάται είναι τι πρέπει να γίνει. Η θέση μου είναι ότι η προστασία του πανεπιστημίου και ό,τι αυτό σημαίνει για μια κοινωνία, αλλά και η ουσιαστική προστασία (της ratio) του ασύλου, περνούν μέσα από την κατάργησή του. Είναι ίσως οξύμωρο, αλλά για να υπάρξει ουσιαστικό πανεπιστημιακό άσυλο υπό την έννοια της ακαδημαϊκής ελευθερίας πρέπει να καταργηθεί το υφιστάμενο πλαίσιο του κακώς εννοούμενου πανεπιστημιακού ασύλου-αβάτου. Τάσσομαι υπέρ της πλήρους κατάργησής του, όχι μόνο λόγω της καταχρηστικής άσκησής του ή της αναποτελεσματικότητάς του, αλλά και επειδή πιστεύω ότι αφενός στις σημερινές νομικοπολιτικές συνθήκες το γενικό πλαίσιο προστασίας της ακαδημαϊκής ελευθερίας αρκεί, αφετέρου το συμβολικό φορτίο του ασύλου το καταδικάζει σε άβατο παρανομίας. Τάσσομαι, τέλος, κατά ημίμετρων λύσεων του τύπου να παρέχει το πανεπιστήμιο άδεια στην Αστυνομία να δράσει, τόσο διότι τέτοιες ρυθμίσεις δοκιμάστηκαν στην πράξη και αποδείχθηκε ότι δεν λειτουργούν αποτελεσματικά (λόγω κυρίως ευθυνοφοβίας, σε κάποιον βαθμό εύλογης αν αναλογιστεί κανείς τις συνέπειες λήψης απόφασης να κληθεί η Αστυνομία), όσο και διότι δεν υφίσταται ουσιαστικός λόγος δύο μέτρων και δύο σταθμών, η προστασία δηλαδή που απολαμβάνει ένας πολίτης να είναι διαφορετική μέσα απ’ ό,τι έξω από το πανεπιστήμιο.

Ολοκληρώνοντας, αναγνωρίζω ότι το πανεπιστημιακό άσυλο είναι σημαντικό μεν, αλλά ένα μόνο ανάμεσα στα πολλά προβλήματα και κακοδαιμονίες του ελληνικού πανεπιστημίου. Η κατάργησή του δεν θα λύσει όλα τα κακώς κείμενα. Θα απαιτηθούν και άλλες πολιτικές παρεμβάσεις και ρυθμίσεις, κάποιες εκ των οποίων είναι ενδεχομένως επίπονες για το ίδιο το πολιτικό σύστημα. Για παράδειγμα, ένα πρώτο και ιδιαιτέρως σημαντικό βήμα θα ήταν η απόσυρση των κομμάτων από τις φοιτητικές παρατάξεις και η αποκομματικοποίηση ευρύτερα του πανεπιστημίου. Dum spiro spero!

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ