«Με γοητεύει {LF}η ανικανότητά μας {LF}να κατανοήσουμε {LF}τον χρόνο»

Η ζέστη των τροπικών επιβραδύνει την έρευνά του. Αλλά ο συνταξιούχος επιθεωρητής πασχίζει να διατηρήσει την ενάργειά του και να ανακαλύψει τη λύση στον γρίφο. Ο Κάρλος εξαφανίζεται στη μέση μιας οικογενειακής συγκέντρωσης σε ένα εστιατόριο. «Εσπρωξε προς τα πίσω την καρέκλα του, ζήτησε συγγνώμη και έφυγε από το τραπέζι για να πάει στην τουαλέτα. Είχαμε τελειώσει τα ορεκτικά μας και απολαμβάναμε τα κυρίως πιάτα» αναφέρει η μητέρα του. Ή μήπως όχι; Μήπως δεν είναι η μητέρα του; Μήπως δεν έτρωγαν σε ένα εστιατόριο; Μήπως οι υπάλληλοι στην εταιρεία όπου δούλευε είναι ηθοποιοί που παίζουν έναν ρόλο; Καθώς ο επιθεωρητής ακολουθεί τα ίχνη του εξαφανισμένου νεαρού, οδηγείται έξω από την πόλη, στην καρδιά του δάσους. «Ξύπνησε με το νερό να αναβλύζει αχνίζοντας από τη γη. Φως και ομίχλη. Κρύωνε, κουλουριάστηκε, είδε τη γη να ξεφλουδίζει από την πάχνη. Είχε αφήσει ένα σημάδι στο χώμα, μια κατεύθυνση την οποία θα μπορούσε να ξαναπάρει, αλλά του ήταν αδύνατον να το βρει». Το μυθιστόρημα «Γη χωρίς τέλος» του 36χρονου Σκωτσέζου Μάρτιν ΜακΙνες, με μπορχεσιανές αποχρώσεις, μοιάζει ενταγμένο στην άτυπη σφαίρα επιρροής του καφκικού ύφους (δεν είναι ίσως τυχαίο ότι το μότο της Κλαρίσε Λισπέκτορ από «Τα κατά Α.Γ. Πάθη» που χρησιμοποιεί αναφέρει: «Γιατί θα έπρεπε να αηδιάζω με τον πολτό που βγήκε μέσα από την κατσαρίδα;»). Ενα δείγμα πειραματικής γραφής για τις ρευστές ταυτότητες, και το ατέρμονο καθρέφτισμα της πραγματικότητας στην ψευδαίσθηση.

Οι χαρακτήρες διακρίνονται για
τη «ρευστή» ταυτότητά τους μέσα
στο μυθιστόρημα. Υπάρχει μια κρυμμένη δυνατότητα, ένα «θαύμα»,
πίσω από αυτήν;

Ναι. Δεν είναι τυχαίο ότι όλα στρέφονται γύρω από έναν άνθρωπο που δεν μπορεί να βρεθεί. Και η αλήθεια είναι ότι με ενοχλούν οι συμπαγείς, αυστηροί χαρακτήρες στη ρεαλιστική λογοτεχνία. Δεν με αφορούν οι εικασίες και οι βαρετές σκέψεις πίσω από αυτό το είδος σταθερότητας. Αλήθεια, ένας άνθρωπος που κάθεται μόνος σε ένα δωμάτιο είναι από μόνος του ήδη ένα συναρπαστικό θέμα. Ειδικά όταν σκέφτεσαι ότι εκτός από τη δική του αυτονομία που τον κρατά στη ζωή υπάρχουν ολόκληρες αποικίες μικροοργανισμών που ζουν δίπλα του και ίσως μοιάζουν με την πρώτη πολύπλοκη μορφή ζωής όταν εμφανίστηκε στον πλανήτη, μερικά δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Αυτά με ενδιαφέρουν. Κάθε μία από τις λειτουργίες της ζωής: η αναπνοή, ο μεταβολισμός, η ανανέωση των κυττάρων, η κυκλοφορία του αίματος. Ολα λειτουργούν χάρη σε μία θαυμαστή ανεξάρτητη «νοημοσύνη», η οποία και μας συντηρεί. Εάν κάποια από αυτές τις λειτουργίες διακοπεί ξαφνικά, πιθανότατα από κάποιο λάθος, τελειώνει η ύπαρξή μας. Υπό το φως όλων αυτών, δεν μπορούσα να γράψω απλώς για έναν σταθερό χαρακτήρα. Σε γενικότερες γραμμές, η κυρίαρχη παράδοση της λογοτεχνίας – σίγουρα της δυτικής – διαχωρίζει τους χαρακτήρες από το «περιβάλλον», σαν να μην εμπλέκονται σε κανέναν διάλογο μαζί του. Κι όμως, δεν είναι δύσκολο να δούμε πώς φτάσαμε στην περιβαλλοντική και οικολογική συγκυρία της εποχής: καταστροφική αλλαγή κλίματος, πρωτόγνωρη εξαφάνιση ειδών.

Η επιλογή των Τροπικών ως σκηνικού έχει να κάνει με τον μαγικό ρεαλισμό και την Κλαρίσε Λισπέκτορ; Μέχρι ποιο σημείο υπήρξε η συγγραφέας σημείο αναφοράς για εσάς;

Είναι σωστό αυτό. Δεν έβαλα το όνομα κάποιας χώρας για να μην δεσμεύομαι από τη συγκεκριμένη ιστορία και κουλτούρα. Και οι Τροπικοί ήταν όντως μια αναφορά στην επίδραση της Λισπέκτορ επιτρέποντάς μου παράλληλα να τοποθετήσω τη δράση στο μεγαλύτερο σύστημα βιοποικιλότητας του πλανήτη. Οπως η λακωνικότητα της πρόζας, που ενίοτε χρησιμοποιώ,  ήταν αναφορά στον μαγικό ρεαλισμό. Ναι, νιώθω σχετική συγγένεια προς το ύφος της Λισπέκτορ. Η ανάγνωση πριν από χρόνια του βιβλίου της «The Apple in the Dark» ήταν για μένα μια αποκάλυψη και με ενθάρρυνε στον τρόπο που έβλεπα τον κόσμο. Ενιωσα ότι μπορούσα να γράψω με αυτή την οπτική, την οποία ίσως κάποιοι θα ήθελαν να γνωρίσουν.

Νους και σώμα. Αφήγηση και έρευνα. Μυθοπλασία και πραγματικότητα. Είναι τα τρία διαδραστικά ζεύγη μέσα στο μυθιστόρημα. Ποιο θεωρείτε
πάντως κυρίαρχο;

Αυτή είναι μια περιγραφή που ταιριάζει όντως στο μυθιστόρημα. Ας πάρουμε πρώτα τη «μυθοπλασία»: υπάρχουν «νοικιασμένοι» ηθοποιοί μέσα στο βιβλίο που υποδύονται χαρακτήρες και αρκετά στρώματα κατασκευασμένης πραγματικότητας, αλλά δεν ήθελα ποτέ να γράψω μια σάτιρα. Οπότε μου προκάλεσαν σχετική αμηχανία οι κριτικές που είδαν το βιβλίο κυρίως ως «μεταμοντέρνο» μυθιστόρημα. Υπονοούσα περισσότερο «προσωπεία» που χρησιμοποιούμε όλοι μεταξύ μας στην καθημερινότητα για να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη και υποφερτή. Η «αφήγηση» με ενδιέφερε πάντοτε ως μια απελπισμένη απόπειρα να οργανώσουμε το χάος μπροστά μας, να ντοκουμεντάρουμε τον κόσμο και να βγάλουμε νόημα από την ύπαρξή μας. Να καταλάβουμε τελικά τι έχει συμβεί στη ζωή μας και να της δώσουμε τη μορφή μιας ιστορίας. Αυτό υπονοείται από τη διαδικασία της αστυνομικής έρευνας και των πρωτοβουλιών του επιθεωρητή. Και φυσικά όλη αυτή η έρευνα – στο τέλος μιας ζωής – είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Δεν έχει σημασία εάν είναι απεγνωσμένη ή εάν υπάρχει λιγοστή πληροφορία. Η ίδια η έρευνα είναι γοητευτική, είναι αυτό που κάνουμε όλοι μας. Για τον συνδυασμό σώματος και σκέψης νομίζω ότι απάντησα στην πρώτη ερώτηση. Αρκεί ίσως να συμπληρώσω ότι θα με απασχολήσει και στο καινούργιο μου μυθιστόρημα.

Ποιοι είναι οι συγγραφείς που σας συγκινούν όσον αφορά τα θέματα της ρευστής ταυτότητας, τις ψευδαισθήσεις της πραγματικότητας ή της πραγματικότητας ως ψευδαίσθησης;

Κι όμως, δεν διαβάζω τόσο όσο θα περιμένατε. Ειδικά για το μυθιστόρημα βασίστηκα σε προσωπικές εμπειρίες: πώς ο κόσμος φαίνεται περισσότερο ή λιγότερο «πραγματικός» ανάλογα με τις καταστάσεις, ειδικά ύστερα από ένα σοκ ή τραύμα. Πριν από μερικά χρόνια άνοιξα την πόρτα του κτιρίου όπου μένω και αντίκρισα μια μεγάλη φωτιά. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη μου εντύπωση: ότι η πυρκαγιά έμοιαζε να είναι και να μην είναι αληθινή. Είχε τόση σημασία και μεγάλη κλίμακα εκείνη η στιγμή που δεν μπορούσα να την αποδεχθώ. Η φωτιά μπροστά μου έμοιαζε σαν… στημένη, ψεύτικη (πολλές από τις πιο ενδιαφέρουσες στιγμές στη ζωή μου ήταν έτσι). Φυσικά και ήξερα ότι η φωτιά ήταν αληθινή, αλλά ήμουν ανήμπορος να αντιδράσω, υπό την επίδραση του σοκ, οπότε θυμάμαι την εντύπωση ότι κάποιος είχε τοποθετήσει τη φωτιά, την είχε ζωγραφίσει. Περίεργη αίσθηση, σίγουρα. Πώς μπορούσε να υπάρχει αυτού του είδους η απάρνηση της πραγματικότητας; Στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος, λοιπόν, χρησιμοποίησα τέτοιες στιγμές και τις επέκτεινα, για να δω πού μπορούσαν να με οδηγήσουν. Κατά τ’ άλλα, έχω διαβάσει πολλή φιλοσοφία της νευροεπιστήμης, από τον Ολιβερ Σκας ως τον Ανιλ Σεθ. Υπάρχει μια πανέμορφη σκηνή στα «Ξυπνήματα» του Σακς, όπου ξυπνάει μέσα στον κήπο και βλέπει τους γονείς του, οι οποίοι έχουν ήδη πεθάνει, να ανεβαίνουν σε ένα ελικόπτερο. Τού φαίνεται σαν να είναι το πιο αληθινό πράγμα στον κόσμο, αλλά μετά προσπαθεί να τους αγγίξει και τότε χάνονται. Υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία εδώ, ακόμη και η μπαρόκ υπερβολή της φαντασίας. Από πού προέκυψαν όλες αυτές οι λεπτομέρειες; Το ελικόπτερο; Ακούγεται τόσο παράξενο, τόσο επινοημένο. Ενας από τους σύγχρονους αγαπημένους μου συγγραφείς είναι ο Τόμας Μέτσινγκερ. Το μεγάλο του έργο «Being No-one» είναι φανταστικό.

Οι επιρροές και οι αναφορές σε
κλασικούς συγγραφείς είναι φυσιολογικές για έναν νεότερο. Ποια η σχέση σας με τον Κάφκα και τον Καμί;

Δεν τους ξέρω καλά. Διάβασα μυθιστορήματα του Καμί όταν ήμουν νεότερος και μόνο τα δύο τελευταία χρόνια, απ’ όταν βγήκε το βιβλίο, Κάφκα. Φυσικά επηρεάζομαι έστω και εμμέσως από άλλους συγγραφείς που τους έχουν διαβάσει – από τα διηγήματα του Μπάλαρντ ως τα πειραματικά μυθιστορήματα του Στάνισλαβ Λεμ, τον Τόμας Μπέρνχαρντ και την Λισπέκτορ. Στο δοκίμιό του «Ο μύθος του Σίσυφου» ο Καμί γράφει ότι το μοναδικό ερώτημα στη φιλοσοφία είναι η αυτοκτονία. Είχα πρωτοδιαβάσει μια αναφορά σε ένα άρθρο του φυσιοδίφη E.O. Wilson, ως εισαγωγή σε ένα βιβλίο για τη μακρά εξέλιξη της συμπεριφοράς των ζώων. Ο Γουίλσον λέει ότι ακόμη κι αυτό «δεν έχει σημασία», ότι η οπτική του Καμί ήταν εγωιστική και ματαιόδοξη. Θεώρησα αυτή την ιδέα πιο ταπεινή και ταυτόχρονα απενοχοποιητική. Αυτού του είδους ο «βιο-υπαρξισμός» με επηρέασε περισσότερο από τον Καμί. Ηθελα να γράψω λογοτεχνία που θα ενέπλεκε τον μη ανθρώπινο κόσμο, θα επέτρεπε χρονογέφυρες και θα έδειχνε τους ανθρώπους να κινούνται μέσα σ’ αυτές. Η δυσαρμονία ή η ένταση μεταξύ των δύο αυτών φαινομένων -της υποκειμενικής ύπαρξης και του γεωλογικού χρόνου – με συναρπάζει. Κοιτώντας προς τα πίσω βρίσκω αυτό το αίσθημα όταν πρωτοδιάβαζα το «Ο χρόνος περνάει» από το «Στον φάρο» της Βιρτζίνια Γουλφ.

Εχετε διαβάσει το «Ουέικφιλντ» του Ναθάνιελ Χόθορν (σ.σ.: ο ήρωας νοικιάζει ένα διαμέρισμα στον διπλανό δρόμο του σπιτιού του και μένει εκεί για 20 χρόνια χωρίς να το ξέρει η γυναίκα και οι φίλοι του);

Οχι, αλλά θα το αναζητήσω.

Είναι θεμιτό να διαβάσουμε το μυθιστόρημά σας και ως μια περιγραφή για τη συγγραφική διαδικασία ή την «ανασκαφή της μνήμης»;

Για μένα το γράψιμο δεν ξεχωρίζει από τη σκέψη. Είναι ίσως ο μόνος τρόπος που μπορώ να σκέφτομαι. Αν δεν γράφω ή δεν διαβάζω, σταματάω να σκέφτομαι. Ισως και να έχω εκπαιδεύσει τον εαυτό μου, κάτι που μάλλον δεν είναι καλό για την υγεία μου. Κατ’ αυτήν την έννοια η διαδικασία της γραφής οργανώνεται μόνη της και αφήνει διακριτά ίχνη μέσα στο μυθιστόρημα. Στη «Γη χωρίς τέλος» οι χαρακτήρες προσπαθούν να ανακατασκευάσουν πράγματα: από την αλληλουχία του DNA ως την ανάλυση της μούχλας σ’ ένα ντουλάπι, τη ρεπλίκα ενός ολόκληρου γραφείου και την ιδιωτική στιγμή του επιθεωρητή με την πρώην γυναίκα του. Νομίζω πως γράφοντας ένα μυθιστόρημα ο συγγραφέας κάνει κάτι παρόμοιο. Βρίσκεται κοντά στην «ανασκαφή της μνήμης». Κάτι που με γοητεύει και με ενδιαφέρει, έτσι κι αλλιώς, είναι η ανικανότητά μας να κατανοήσουμε τον χρόνο.

Martin MacInnes
Γη χωρίς τέλος
Μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Κριτική, 2019,
σελ. 335
Τιμή 15 ευρώ