Τα παράλληλα συστήματα

Στον ΣΥΡΙΖΑ δεν αρκούσε να ασκήσει την εξουσία, έπρεπε να την εκπορθήσει. Ή μάλλον: δεν ήταν φτιαγμένος για την άσκηση της εξουσίας, αλλά, από τη στιγμή που η ιστορική συγκυρία, το επικοινωνιακό ταλέντο του αρχηγού του και η ψήφος ενός οργισμένου λαού τον έφεραν εκεί, το ένστικτό του ήταν όχι να τη διαχειριστεί αλλά να τη διαπλάσει. Αφενός γιατί δεν εμπιστευόταν τα «παραδοσιακά» κυκλώματα – Δημόσια Διοίκηση, μέσα ενημέρωσης, οικονομικά και επιχειρηματικά συμφέροντα – τα οποία θεωρούσε στην υπηρεσία του «ταξικού εχθρού». Αφετέρου γιατί υποτίθεται ότι ερχόταν να «αλλάξει τα πάντα» και, κατά την κομμουνιστική και μετακομμουνιστική αντίληψη που κυριαρχούσε στο γονιδίωμά του, τίποτα δεν αλλάζει αν δεν αλλάξουν οι βάσεις. Κι έτσι, από την αρχή, συστηματικά, τέθηκε σε εφαρμογή, άλλοτε με φανερούς κι άλλοτε με υπόγειους τρόπους, η επιχείρηση αλλαγής των βάσεων του αστικού εποικοδομήματος.

Το βασικό όπλο της εξουσίας, κάθε εξουσίας, είναι ο λόγος – οι λέξεις, το «αφήγημα», αλλά και η ισχύς που χρησιμοποιείται ως δόλωμα ή επαπειλείται πίσω από τη δημόσια έκφραση ενός προγράμματος ή ενός «οράματος». Γι’ αυτό και το πρώτο δικό της σύστημα που άρχισε να οικοδομεί η νέα κυβέρνηση σχετιζόταν με τον Τύπο, τα Μέσα και τον τρόπο επικοινωνίας. Εκτυλίχθηκε σε δύο φάσεις και σε τρία πεδία. Πρώτα συγκροτήθηκε και γρήγορα τελειοποιήθηκε, χάρις στη χρήση της τεχνολογίας, την προπαγανδιστική κλίση των χειριστών του και τα χρήματα του ελληνικού λαού, το λεγόμενο «σύστημα Μαξίμου», ένα πιο επίσημο από τα επίσημα κύκλωμα «πληροφόρησης», μέσω ανακοινώσεων, ερμηνειών, «νον πέιπερς», άρθρων και σχολίων στο Διαδίκτυο. Η συνήθεια του διπλού λόγου – ένας στο εξωτερικό: «είμαστε καλά παιδιά» κι ένας στο εσωτερικό: «αντιστεκόμαστε», ένας δημόσιος: «συμβιβαζόμαστε αλλά όχι ταπεινωτικά» κι ένας κρυφός: «ετοιμάζουμε την αντεπίθεσή μας» (όλες οι εντός εισαγωγικών εκφράσεις παρατίθενται στο βιβλίο του Γ. Βαρουφάκη «Ενήλικες στο δωμάτιο») – παγιώθηκε και διατηρήθηκε ώς το τέλος της κυβερνητικής θητείας. Απόγειό της υπήρξε βέβαια η παράλληλη διατήρηση από τον δεύτερο υπουργό Οικονομικών των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ του υπουργικού του χαρτοφυλακίου, που τον έκανε να υπογράφει τα «μνημονιακά» μέτρα, και του ρόλου του αρχηγού της εσωκομματικής αντιπολίτευσης, που του επέτρεπε να ξιφουλκεί κατά των μέτρων αυτών.

Πιο οργανωμένη, και τελικά όχι τόσο αποτυχημένη όσο θα μπορούσε να υπονοηθεί από τη βύθιση της ναυαρχίδας της, ήταν η επιχείρηση άλωσης των μέσων ενημέρωσης. Πιστή στο δόγμα επιφανών στελεχών της που ονειρεύονταν μια «ειδική σχέση με τα ΜΜΕ», και μη αρκούμενη στη χρήση της κρατικής τηλεόρασης ως φερεφώνου, η κυβέρνηση έβαλε σε εφαρμογή το «σχέδιο τηλεοπτικές άδειες», ελπίζοντας να σπάσει έναν εις βάρος της, όπως η ίδια θεωρούσε, συσχετισμό δυνάμεων στους ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και να ανεβάσει τα δικά της «τζάκια» στην επιφάνεια. Απέτυχε παταγωδώς να μοιράσει τις άδειες που ήθελε, αλλά είχε στείλει το μήνυμα που επιθυμούσε και, με μία βασική εξαίρεση, η ατελής αλλά ζωντανή τηλεοπτική δημοκρατία μας μάλλον ήσυχη την άφησε (εξάλλου τα Σαρβάιβορ πουλάνε περισσότερο). Συγχρόνως προσπάθησε να χειραγωγήσει τα γραπτά μέσα ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει τα τελευταία χρόνια σύμπας ο ελληνικός Τύπος: περιθωριακά αλλά θορυβώδη υπέρ της έντυπα επιχορηγήθηκαν γενναία, ενώ άλλα, που τιμώντας τις παραδόσεις τους συνέχιζαν να της ασκούν κριτική, σπρώχτηκαν σε ασφυξία. «ΤΑ ΝΕΑ» και «Το Βήμα» έμειναν ζωντανά, άλλα έντυπα άλλαξαν χέρια και πάντως ο Τύπος δεν έμεινε ούτε αλώβητος ούτε εχθρικός προς την κυβέρνηση στον βαθμό που θα ήθελε η προπαγάνδα της.

Οπως δεν υπάρχει εξουσία χωρίς κυρίαρχο λόγο, έτσι δεν υπάρχει και χωρίς οικονομικά στηρίγματα. Η κυβέρνηση κινήθηκε βάσει σχεδίου και στον τραπεζικό και στον επιχειρηματικό τομέα. Στον πρώτο, αφενός μέσω ανοιχτής, και ανοιχτά πολιτικής, αντιπαράθεσης με τον ανεξάρτητο τραπεζικό επόπτη, την Τράπεζα της Ελλάδος, και ειδικά τον διοικητή της, και αφετέρου μέσω προσπάθειας παράκαμψης της αδυναμίας ελέγχου των συστημικών τραπεζών, που υπάγονται στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και υπακούουν σε αυστηρούς, και μη εθνικούς, κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης. Το μη συστημικό τραπεζικό σύστημα έγινε πρώτα προσπάθεια να υλοποιηθεί γύρω από την Τράπεζα Αττικής, αλλά τα ελληνικά βοσκοτόπια δεν είναι ούτε τόσο πολλά, ούτε τόσο προσοδοφόρα για να συντηρήσουν για μεγάλο διάστημα ολόκληρη τράπεζα – που πάντως πρόλαβε να κάνει αρκετή δουλειά. Ο επιφορτισμένος με την Οικονομία Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης εξέφρασε, ακόμα και από το βήμα της Βουλής, την επιθυμία του για ένα «παράλληλο τραπεζικό σύστημα» γύρω από τις συνεταιριστικές τράπεζες, αλλά δεν του το επέτρεψε ούτε η πραγματικότητα (το κυπριακό παράδειγμα με τη βύθιση του «συνεργατισμού» ήταν πολύ νωπό), ούτε η Τράπεζα της Ελλάδος. Στα χαρτιά επίσης έμεινε και η ιδέα ίδρυσης μιας «εθνικής αναπτυξιακής τράπεζας», που θεωρητικά θα αιμοδοτούσε τις μικρές επιχειρήσεις αλλά στην ουσία θα προωθούσε τα κυβερνητικά σχέδια – εδώ το απαγορευτικό έβγαλαν οι «θεσμοί», που είχαν πια καταλάβει.

Η κυβέρνηση δεν έμεινε αδρανής ούτε σε σχέση με τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Διαπρύσιος, πριν έρθει στην εξουσία, κατήγορος της «διαπλοκής», δεν δίστασε να προσεταιριστεί παλιά «τζάκια» και να δημιουργήσει νέα, και όχι μόνο στον χώρο των ΜΜΕ. Δεν εφείσθη προσεγγίσεων και διευκολύνσεων, ακόμα και νομοθετικών, και δεν της έλειψαν ούτε τα καλά λόγια, ούτε η χρηματοδότηση, ούτε το άνοιγμα σαλονιών και κοτέρων. Τα παράλληλα συστήματά της μπορεί να μην καρποφόρησαν πλήρως, όμως άλλαξαν σημαντικά το τοπίο και, κυρίως, άφησαν βαρύ κληροδότημα: αντί για πληροφόρηση, «επικοινωνία» – αντί για οικονομική ανάπτυξη, κρατική πατρωνία – αντί για κάθαρση, νέα διαπλοκή.