Τα ημερολόγια {LF}του απόλυτου Κακού

Τα ημερολόγια είναι μια περιπλάνηση στα εσωτερικά, προς διερεύνηση, τοπία, τοπία ανεξιχνίαστα, παρότι ιδιωτικά, αιφνιδιαστικά, παρότι πάντοτε παρόντα. «Δερματοστιξία της καθημερινής ζωής» τα ονομάζει ο Νικήτας Σινιόσογλου· καταφύγια του θραύσματος, αφού θραυσμένη και θραυσματική είναι η πραγματικότητα που επιχειρούν να παγιδεύσουν στη σελίδα, μετατρέπουν τον λόγο περί εαυτού σε οδό προς την αυτοκατανόηση. Σπανιότερα, γίνονται ένα είδος apologia pro vita – όπως τα «Μαύρα τετράδια» του Μάρτιν Χάιντεγκερ και το Glossarium του Καρλ Σμιτ. Και ο Νικήτας Σινιόσογλου σκαλίζει τη χόβολη των φαινομενικά νεκρών ιδεών των δύο στοχαστών και χρησιμοποιεί την ημερολογιακή γραφή για να διερευνήσει για άλλη μια φορά, μετά τον «Αλλόκοτο ελληνισμό», οριακές ιδέες και τους «παράκαιρους» εκφραστές τους.

Οι «Μαύρες Διαθήκες» του Σινιόσογλου θέτουν αναπάντεχα ερωτήματα, αναστατώνουν, κάποτε γεννούν σχεδόν σωματική δυσφορία. Είναι το ίδιο, ενδεχομένως αίσθημα που και εκείνος ομολογεί ότι τον συνόδευε κατά την ανάγνωση των «διαθηκών» του Σμιτ και του Χάιντεγκερ. Μια λαθραία ματιά στα αβυθομέτρητα βάθη του κακού. Ενα παγωμένο ρίγος, μπροστά στην απαξίωση όλων των πολιτισμικών, θεολογικών, διανοητικών, επιστημονικών φιλοσοφικών όψεων της νεωτερικότητας. Οσο για το είδος με το οποίο οι δύο στοχαστές μετακενώνουν τις ιδέες τους – το ημερολόγιο – αυτό, όταν γίνεται σκεύος της σκέψης τους, χάνει την εγγενή θερμότητά του, εκπέμπει ένα ψυχρό, θειώδες φως.

Αναρωτιέται κανείς, πώς ο Καρλ Σμιτ, μέγας επικριτής της αυταρέσκειας και της ματαιοδοξίας που εντοπίζει στην ημερολογιακή γραφή, ο Σμιτ που αναρωτιόταν «Μα επιτρέπεται να περιγράφει κανείς τη ζωή του; Επιτρέπεται να κρατά κανείς ημερολόγιο που θα διαβάσουν άλλοι;», ενέδωσε εν τέλει στον πειρασμό της ημερολογιογραφίας. Κατεξοχήν αντιδιαφωτιστής, ανεπίγνωστα συγγενεύοντας με τον Μονταίνι που αποκαλούσε «μάταιο και τιποτένιο» το Εγώ ενώ ταυτόχρονα διάλεγε ως θέμα τον εαυτό του, ο Σμιτ, λυσσαλέα αντινομικός (όπως τόσο έξοχα μας τον παρουσιάζει ο Σινιόσογλου) μετατρέπει τα ημερολόγιά του σε πολιτισμικό πεδίο μάχης, σκηνοθετώντας ένα είδος αντίστασης στις παθολογίες της εποχής του, τις οποίες σύμφωνα με τον ίδιο αντιπροσωπεύει η ίδια η ημερολογιακή μορφή. Ο Χάιντεγκερ, από την άλλη πλευρά, ονοματίζει τα Μαύρα του Τετράδια καταγραφή των «κεκρυμμένων συνομιλιών της γλώσσας», που τάχα αντιτίθεται στη συνηθισμένη, καθημερινή χρήση του λόγου, τουτέστιν στην παρακμή του· παρά τη διατυπωμένη τους πρόθεση, ωστόσο, είναι, καθώς σημειώνει ο έλληνας συγγραφέας, «ένα αχανές μάγμα στρυφνών ημερολογιακών σημειώσεων, περίεργων αφορισμών και δυσνόητων σκαριφημάτων», ανάγνωσμα δυσάρεστο, βουτηγμένο στη διανοητικό ζόφο του στοχαστή.

Κι όμως, μέσα απ’ αυτήν την καταβύθιση σε κείμενα ενοχλητικά και δυσοίωνα (αφού τόσο ο Σμιτ όσο και ο Χάιντεγκερ προσβλέπουν σε μια απώτερη δικαίωση των προσώρας – κατ’ αυτούς – ηττημένων φασιστικών ιδεών τους), ο Νικήτας Σινιόσογλου αναδύεται με έναν ιδιαίτερα διαυγή, στοχαστικό λόγο. Στα δύο πρώτα μέρη αυτός ο λόγος είναι καθαρά δοκιμιακός και επικριτικός απέναντι στο μένος με το οποίο καταφέρονται και οι δύο στοχαστές ενάντια στη Δύση, τη νεωτερικότητα, τον ορθό λόγο, ενώ στο τρίτο μέρος, που τιτλοφορείται «Ο Χάιντεγκερ στη Σιγκαπούρη» (ενώ κάλλιστα θα μπορούσε να τιτλοφορηθεί «Ο Σινιόσογλου στη Σιγκαπούρη»), η κριτική του αποκτά μια περισσότερο βιωματική διάσταση. Μόνος εκεί, περιφερόμενος στη μεγαλούπολη επιχειρώντας να αποκρυπτογραφήσει το μήνυμα που του στέλνει αυτός ο άμορφος αστικός ιστός, αυτή η ρευστή, δίχως ιστορικό κέντρο, πόλη, κομματιασμένη από αχανείς λεωφόρους που διακόπτουν την περιπλάνηση «επιβάλλοντας τεράστιες παρακάμψεις στο πουθενά», ο συγγραφέας βιώνει έντονα το αίσθημα της ανεστιότητας που τόσο τρόμαζε τον Χάιντεγκερ, την αποδιοργάνωση που γεννά ένας τρόπος ύπαρξης οριζόμενος από την εφήμερη, χρηστική, εργαλειακή σχέση με τα πράγματα και τον κόσμο. Ανάμεσα στις περιπλανήσεις του, επεξεργάζεται τις σημειώσεις του για την επικείμενη διάλεξή του με θέμα τα «Μαύρα Τετράδια του Χάιντεγκερ»· και καθώς βιώνει την αποπροσωποποίηση της σύγχρονης μητρόπολης, εισέρχεται βαθύτερα στη σκέψη του στοχαστή.

Περιπλανώμενος, αναστοχάζεται

Ο ημερολογιογράφος-αφηγητής του τρίτου μέρους των «Μαύρων Διαθηκών» φλανάρει στη Σιγκαπούρη «ξέσαρκος και χωρίς καύκαλο να τον προστατεύει», ενώ τον περικυκλώνει μια μάζα χωρίς ταυτότητα, όπου οι διαφορές έχουν αρθεί, παρά την επιφανειακή διατήρηση κάποιων επιμέρους χαρακτηριστικών τους. Κυρίαρχη είναι η αίσθηση της αφομοίωσης – της ζωής μέσα στη μητρόπολη, των ανθρώπων μέσα στην ώσμωση των πολιτισμών. Σύντομα, ο συγγραφέας μετατοπίζεται από την παρατήρηση στην εμπειρία, στην ένταση και την αντίφαση. Περιπλανώμενος, αναστοχάζεται τον εαυτό· μετεωριζόμενος πάνω από τα πράγματα, λάμνει ανάμεσα στις έννοιες.  Ανοιγμα στον κόσμο, ή ρίζωμα σ’ έναν τόπο; Ενταση του πλάνητα, ή «μελίσσεια, χαϊντεγκεριανή, καταληψία»; Διάρρηξη με την παράδοση ή ενεργή απέχθεια για το νέο; Και κυρίως: Με ποιους τρόπους κατοχυρώνεται η ελευθερία του στοχασμού και ώς πού μπορεί να φτάσει; Εως το απόλυτο κακό; Τότε το ίδιο το κακό δεν θα την καταβροχθίσει;

Διασταύρωση φιλοσοφικού στοχασμού και βιωματικής λογοτεχνίας, οι «Μαύρες Διαθήκες» γεφυρώνουν τη σκέψη του Σινιόσογλου με τη σκέψη των στοχαστών με τους οποίους διαφωνεί· βαθυμετρώντας την απαραμείωτη απόσταση που τον χωρίζει απ’ αυτούς, αναδεχόμενος την αθεράπευτη απώθηση που του γεννούν και τη συναρπαγή του από τη «διάθλαση του ηττημένου φασισμού στην εξομολογητική γραφή», ο συγγραφέας συνθέτει ένα σπάνιο, άκρως γοητευτικό υβρίδιο που πλουτίζει το απισχνασμένο, τις τελευταίες δεκαετίες, είδος του φιλοσοφικού δοκιμίου.

Νικήτας Σινιόσογλου
Ανενδοίαστοι στοχασμοί: Μαύρες Διαθήκες
Εκδόσεις Κίχλη, σελ. 235
Τιμή: 14.50 ευρώ